Koch - Das deutsche Singspiel

01 - Voraussetzungen

- I. Musik und Drama. Die Singspiele der englischen Komödianten
    - Verbinding muziek en drama is ouder dan alleen de opera.
        - Geestelijk drama middeleeuwen: Weihnachts-, Dreikönigs-,
          Oster- und Fronleichnamspielen.
        - Schweizer volksschauspielen.
        - Schulstücken des Humanismus
        - Höfische Intermedien und Ritterspielen.
            - Bijv. Begin 17e E aan het hof van de hessissche Landgraf
              Moritz in Kassel.
            - Deze verbinding komt voort uit de Schäferspielen, uit de
              Maskeraden des Karnevals, höfische Festspielen, Balletten
              und Aufzügen, in denen sich bald die italienische
              Renaissance-Monodie auswirkt.
    - De (veneziaanse) opera had zich ontwikkeld uit de florentijnse en
      romeinse aristocratenopera tot een amalgaam van instrumentaal
      begeleide aria en recitatief begeleid door generale bas. Deze
      vorm vindt ingang aan de hoven van Innsbruck en Wenen, waar
      eerder ook de italiaanse commedia dell'arte opmars had gemaakt.
        - Eerste trimester van de 17e E zijn italiaanse
          opera-uitvoeringen ook al in Salzburg te horen en zelfs aan
          het Brandenburgse hof van Johann Sigismund.
        - Tweede helft 17e E komen uit Frankrijk in steeds sterkere
          mate Choroper en Comédie-ballet, door samenwerking van
          Molière en Lully 'wesentlich gefördert' naar Duitsland.
    - Eerste pogingen het Italiaanse dramma per musica over te brengen
      naar Duitsland:
        - 1627: uitvoering van "Pastoral-tragikomödie von der Daphne",
          tekst door Martin Opitz vertaald en bewerkt naar Ottavio
          Rinuccini's "Daphne", muziek van Schütz, op Schloß
          Hartenfels, bij Torgau.
        - 1644: Nürnberg; Georg Philipp Harsdörffers "allegorisches
          Schäfergedicht" "Geistliches Waldgedicht Seelewig" met muziek
          van Sigmund Theophil Staden.
    - Behalve deze Italiaanse invloeden hebben ook de zgn Engelse
      Komedianten hun aandeel.
        - Aan het Brandeburgse hof zijn sinds minstens 1556 Engelse
          "Fiedler, Trompeter und Pfeifer" actief.
        - Sinds eind 16e E zijn Engelse toneeltroepen, die voordeel in
          Holland en Denemarken hadden gespeeld, in het gevolg van
          Engelse instrumentalisen naar Duitsland gekomen.
            - Deze Engelse Komedianten zijn de eerste beroepsacteurs in
              Duitsland.
            - Brengen eigen musici mee, die aan de hoven de eerste
              vaste hofkapel ontwikkelen.
            - Aanv geëngageerd in Braunschweig en Kassel.
            - Spreken en spelen aanvankelijk inn het Engels, alleen de
              Lustige Figur 'radebrecht schon in deutscher Sprache'.
              Later komen er steeds Meer Duitse vertalingen van Engelse
              stukken.
            - Engelse komedianten hebben vooral het dichtwerk van
              hertog Heinrich Julius von Braunschweig en Jakob Ayrers
              in Nürnberg beïnvloed.
        - In hun repertoire:
            - Shakespeare voorlopers als George Peele en Christopher
              Marlowe
            - Later ook Shakespeare zélf en Ben Johnson, weliswaar in
              verkorte en verhaspelde bewerkingen.
        - De belangrijkste persoon in hun stukken is de Clown. Deze
          figuur neemt bij iedere troep weer andere trekken aan, maar
          het meest wijd verbreid is de zgn "Pickelhering".
            - In het spel van Pickelhering komt het niet erg op de
              tekst aan, maar op "die derbe Aktion mit Prügelszenen,
              Obszönitäten und drastischer naturalistischer Gestik, die
              noch durch eine aufwendige Kostümierung unterstrichen
              wird.
        - Tot midden 17e E komen er steeds meer inheemse acteurs bij,
          zodat de Engelse groepen zich gaandeweg ontwikkelen tot
          "hochdeutsche Komödianten", zo genoemd vanwege de
          concurrentie met zowel Hollandse als Engelse groepen.
        - Het toneel/ de Bühne komt overeen met de verhoudingen bij
          Shakespeare: drie onderdelen.
            - Vorderbühne.
            - Durch einen Zwischenvorhang abgetrennte Hinterbühne.
            - Die Oberbühne, die vielfach für die Musik reserviert wird.
        - Die Komödianten spielten außer an den Höfen mit ihren
          Festsälen bald auch in den großen Städten zu den Messezeiten
          in Wirtshaus-, Rat- oder Ballhaussälen.
        - Getuigenissen van uitvoeringen in Keulen, Kiel, Lüneburg,
          Danzig, Elbing, Leipzig, Dresden, Ansbach, Nürnberg, Wenen,
          Graz.
        - Echter hfdszkl in Noord-Duitsland, 'da dort die englischen
          Komödianten und die ihnen nachfolgenden deutschen
          Wandertruppen zunächst keine Konkurrenz italienischer oder
          französischer Truppen haben.
        - Komedianten hebben uit Engeland de verbinding Drama en Muziek
          meegenomen, en de verspreiding daarvan is meer aan hun te
          danken dan aan de  italiaanse opera aan de hoven, omdat de de
          Engelsen/komedianten ook voor het grotere burgerlijke publiek
          in de steden zijn opgetreden.
        - Belangrijke plaats ingeruimd voor instrumentalisten;
          trompetten en trommels spelen oorlogs- en tweekampscenes vd
          zgn. "Haupt- und Staatsaktionen". Hoorns bij jachtscenes,
          speellieden in caféscenes, Ständchen werden op luit en viool
          begeleid.
        - Clowns en acrobaten bij tussen- en naspelen.
        - Knoopt aan bij de Engelse 'Gesangspossen', die 'Jigg' heten.
          Dit is ook een snelle dans.
        - Engelse componisten aan dtse hoven hebben bijgedragen aan de
          verspreiding van Engelse dansen in Duitsland.
            - Engelse Gesangspossen & dansen zijn in Duitsland en
              Holland nagevolgd. In Holland als "singhende Klucht".
        - Singspiel= ein volkstümliches musikdramatisches Stück.
            - De Engelse komedianten hebben de eerste Singspiele
              gegeven, niet de 18e E. operetta componisten.
            - Gesangspossen vd Engelse komedianten heetten in dtsl
              "Engelländisch Possenspiel", sinds Ayer ook "singendes
              Spiel" of "singendes Possenspiel".
            - 1599: eerste dtse druk "Engelländischen Roland", met
              Engelse dans.
            - De Engelse singspielen bestaan uit strophisch opgebouwde
              stukken, doorgaan a  4 of 5 strofen, genoodzaakt op
              bestaande melodieën.
                - Bijv: melodieën uit:
                    - Virginaalboek koningin Elisabeth 1620
                    - Philipp Hainhofers Lautenbuch 1603
                    - Nürnberger Lautenbuch 1613
                    - Liederbuch der Prinzessin Luise Charlotte 1632
            - Inhoud van deze Singspiele weerspiegelt Italiaanse
              Renaissance-novellistiek (zoals Chaucer's Canterbury
              Tales) en Schwanksammlungen, zoals Kirchhof's
              "Wendunmuth", die Ayer gebruikt heeft.
                - Motieven: overspelige vrouw, minnaars zijn monniken
                  of 'Scholaren'; kijvende vrouwen, verliefde oude
                  mannetjes waarmee de spot wordt gedreven.
                - Aan Pickelhering is alle schunnigheid toegestaan.
                  Versch Pickelhering - Arlecchino p. 4
    - De Duitse Wandertruppen 2e helft 17e E, hebben vrnl Franse
      stukken, hfdzkl van Molière, in hun repertoire (itt Engelse
      komedianten).
    - Deze komedies worden soms als Hauptaktion, soms als Nachspiel
      gegeven.
        - Vbden van Wandertruppen: Johann Ernst Hoffmann & Peter
          Schwartz; van 1659-1662 in vaste dienst hof van Innsbruck,
          aartshertog Ferdinand Karl. Hebben daar geleerd van
          Italiaanse Opera.
        - Of Michael Daniel Treu, in 70-er jrn aan hof van München,
          onder concurrentie van een Franse troep.
        - In toenemende mate wordt er geleend bij de große Oper.
            - Bijv. Joris Joliphus, de laatste grote Prinzipal van een
              Engelse groep, die 1648-1660 vrnl in Zuid-Duitsland had
              gespeeld, speelt graag Pastorellen, maar met invloeden
              van große Oper, bijv door vrouwelijke rollen ook door
              zangeressen te bezetten!
    - Eind 17e E verdringt de Arlecchino de Pickelhering, zoals in de
      troep van Andreas Elenson, een Wiener Prinzipal.
        - Elensons gezelschap werd sinds 1722 geleid door Karl Ludwig
          Hoffmann. Hij bewerkt contemporaine Italiaanse opera's
          parodistisch en is daarin een voorloper van Joseph Stranitzky.
        - In 1725 komt uit deze troep het gezelschap van Neuber voort,
          dat zich richt op de nwe Aufklärung.
        - Met Arlecchino zet de Italiaanse invloed, mede dankzij de
          Franse troepen, in tweede instantie door. Immers de
          Italiaanse comici zijn vanaf midden 16e E al in Wenen en
          Londen actief en dus eigenlijk ouder dan de Engelse
          komedianten.
        - Tegelijkertijd begint ook de zegetocht van de Italiaanse
          opera over de Duitse barokopera.
- II: Comedia dell'arte, Theâtre italien, Komödie.
    - Stegreifspiel niet beperkt tot commedia dell'arte; ook Haupt- und
      Staatsaktionen van Engelse komedianten hebben de rol van
      Pickelhering niet uitgeschreven.
    - Onderscheid is echter:
        - Masken
        - Paarsgewijs optreden, bijvoorbeeld Dienerpaar
          Arlecchino/Colombina.
            - Als in een stuk de bedienden als paar optreden, onder
              welke naam ook, is bij na altijd een onweerlegbare
              aanwezig voor invloed van commedia.
    - Die Welt der commedia-Masken und ihre verschiedenen lokalen
      Ursprungen.
        - Arlecchino: verkuppelt das junge Herrschaftspaar mit seiner
          Intrige
        - Columbia: parodiert ihre Herrin
        - Pantalone: schwächliche, gleichwohl heiratslustige Kaufmann
          aus Venedig.
        - Dottore: der weltfremde Rechtsgelehrte aus Bologna.
        - Capitano: der bramarbasierende miles gloriosus.
        - Agieren ohne aufgezeichnete Text.
        - Akrobatik,
        - Rhetorische Volten
    - Lazzi.
        - Nur scheinbar improvisiert, entspringen der schematisierten
          Routine eines eingeübten Ensembles.
        - Im Rahmen der Begrenzung, die der jeweiligen Maskentyp setzt,
          bleibt dem Schauspieler eine große Möglichkeit zu freier
          Aktion.
            - Die in ihrer Bewegtheit absticht gegen die starre Prunk
              des Tableaus der barocken Ausstattungsoper.
    - Tijdlijn: Italiaanse comici spelen va 16eE in Frankrijk.
        - Nwe troepen komen in de 17eE, wo de "Ancienne troupe de la
          comédie italienne" 1653-1697 in Parijs.
        - Va 1682 begint deze groep in de commedia-Canevas
          uitgeschreven Franse scenes in te voegen.
        - Hierna verbinden Franse elementen en de commedia zich in de
          Comédie italienne; de Masken raken vermengd, bijv Arlecchino
          vermengd zich met de eigene den van de locale Herlekin tot
          een nwe Arlequin.
            - Capitano verschuift naar Scaramouche.
            - Als nwe Franse vinding komt Pierrot er bij.
        - Nu niet meer alleen "spontane Wortkomik", maar in toenemende
          mate Maschinenzauber der Oper op de Bühne.
        - Ook steeds vaker Liedeinlagen, => vaudeville-Operette.
        - Teksten vaak satirisch op de tijdgeest en parodieën op de
          große Oper en uitvoeringen van Franse groepen in "Théâtre de
          la Comédie française", waar Molière voor schrijft.
        - Tussen 1697-1716 is de Comédie italienne in Frankrijk
          verboden, vanwege de concurrentie.
            - Het verbod mislukt; de Comédie italienne gaat zich
              richten op de voorsteden St. Germain en St. Laurent in
              het zgn 'Théâtre de la Foire', op de jaarmarkten. Dit
              bloeit op en brengt onder grote bijval van het publiek de
              Vaudeville en de Opéra Comique voort.
            - Het verbod op Aufführungen mit Gesang en
              Sprechaufführungen außer den monologischen wordt omzeild
              door de 'Pièces de la muette'.
                - Toneelspelers handelen pantomimisch.
                - Alleen Arlequin monologiseert.
                - Alles wat aan dialoog en zang moet worden gedaan
                  wordt door op het toneel uitgerolde "Spruchbänder",
                  waarop de tekst een staan weergegeven, die door onder
                  het publiek verdeeld toneelspelers en al snel ook
                  door het publiek zélf worden meegezongen.
            - Bel. librettist is Alain-René Lesage, die voor de troepen
              van Théâtre de la Foire veel schreef.
        - Reeds 1708 moest de Académie Royale de musique toestemming
          geven voor Gesangsstücken.
        - Naast prosa- komedies met Vaudeville- Einlagen kwamen nu ook
          volledig uit Vaudevilles bestaande stukken op, die "opéra
          comiques" werden genoemd.
            - Hierin spelen Arlequin, Mezzetin en Pierrot, met hun
              vrouwelijke partners Colombine, Marinette en Olivette hun
              tot op zekere hoogte geïmproviseerde intriges.
            - Bezetting werd uitgebreid met artsen, handwerkers en
              boeren.
        - Vroege opéras comiques van Lesage of Alexis Piron, hebben af
          en toe scherpe kritiek op de adel en bevatten 'eine Fülle
          derber Zynismen und Obszönitäten'.
        - Echter bij beiden ook een ontwikkeling/verschuiving .
        - Deze ontwikkeling  wordt afgesloten met de komische opera's
          van Charles-Simon Favart, waarop de empfindsame Komödien van
          Pierre Carlet  de Chamblain de Marivaux hun invloed doen
          gelden.
            - Olv Favart en zijn als librettiste succesvolle vrouw
              Marie-Justine neemt de opéra comique een hoge vlucht tot
              Favart's "La chercheuse d'esprit" 1741.
        - Een verbod in 1745 onderbreekt de ontwikkeling voor enige
          jaren.
        - 1752: Jean Monnet heropent de Opéra-Comique in St. Laurent in
          een schitterende theaterzaal.
        - 1758: Favart neemt de positie van Monnet over en breidt het
          repertoire uit met
            - Die Feen- und Zauberstoffe der Komödien von Marivaux
            - Invloeden van comédie larmoyante
            - En krijgt medewerking van Michel Sedaine.
                - Sedaines stukken zijn de 'unmittelbare' voorbeelden
                  voor Weißes Duitse Singspieldichtungen
        - De Opéra-Comique blijft tot 1762 zelfstandig en wordt dan met
          de Comédie italienne samengevoegd tot "Théâtre italien", waar
          ook Marivaux zich al snel op richt.
            - De opéra Comique moest het opnemen tegen de Opéra, de
              Comédie française en de Comédie italienne.
                - Na de dood van Lodewijk XIV waren de Italianen in
                  1716 olv Luigi Riccoboni weer naar Parijs
                  teruggekeerd.
    - Dtse Komödiendichter 1e helft 18e E gebruikten als bron voor hun
      eigen werk
        - "Le Théâtre italien" van Evaristo Gherardi, 1694
        - "Le Théâtre de la Foire ou l'Opéra comique", 1727-37.
    - Bijv: bij Picander (Christian Friedrich Henrici) en Johann Ulrich
      König (oorspr. met Gottsched bevriend) blijven de Prügelszenen en
      Lazzi uit de Harlekinade bestaan, wat niet verbaast gezien het
      succes van Italiaanse toneelgezelschappen in de 20- en 30er jaren
      in Leipzig en Dresden.
    - Ondanks theoretische afkeer van Harlekin-Welt kunnen ook
      Gottsched zelf en zijn vrouw bij hun vertalingen en bewerkingen
      niet om de bovengenoemde verzamelingen heen, laat staan de andere
      dichters van de sächsischen Typenkomödie, die Gedanken der Reform
      aufgreifen.
    - De Lustspiele van de Deen Ludwig Holberg volgen ook
      Italiaans-Franse voorbeelden.
        - De komedies van Holberg werden door Gottsched wél
          geaccepteerd, een merkwaardigheid waarop door verschillende
          onderzoekers is gewezen, het laatst door Horst Steinmetz,
          (Die Komödie der Aufklärung, 1971).
        - Waarschijnlijk komt dit door Holber's 'konsequenter Benutzung
          des Intrigenschemas als Movens der Handlung'. Nl. een eis van
          de Literaturreform was een 'strenge Handlungsführung', itt.
          Christian Reuters 'locker gefügten Szenenfolgen'.
        - Overigens had vóór Gottsched ook Christian Weise reeds
          gestreefd naar een strenge compositiewedstrijd in de
          burgerlijke handelingen van zijn schoolkomedies, maar dit
          vond geen genade in Gottscheds ogen door Weises poging de
          Harlekin-Figur sterker aan de handeling te binden.
    - De reform van Gottsched heeft de vroege Singspiele van Weiße en
      zijn volgelingen beïnvloed
        - Itt de Wiener Komödie, die sinds Kurz-Bernardon sterk
          tendeert naar het Singspiel, zijn bij Weiße's
          singspiellibretti de commedia-figuren verdwenen en niet
          slechts de Harlekijn.
            - Nl geen parodiërend Dienerpaar.
            - De handeling speelt in een gestileerd landelijk milieu.
            - Geen standen meer, hoewel bijvoorbeeld in "Der Jagd" de
              koning verkleed verschijnt.
            - De eis van doorgaande handeling wordt wel in het
              Singspiel vervult. De ingelaste liederen onderbreken de
              handeling niet, maar "retardieren sie nur".
            - Geen laster, meer Empfindsamkeit, zoals bijv. Gellert ook
              in een Operette geprobeerd heeft.
            - Criteria van waarschijnlijkheid worden slechts ten dele
              vervuld; stillering van landleven als herdersidylle.
                - Gottsched verwijt dat het onderwerp alleen
                  verliefdheid is
                - Maar ook "die Unreinheit der Gattung". Zie hiervoor
                  "Singespiel oder Opern, auch Operette" Zedler,, bd
                  37. 1743; in de geest van Gottsched
                    - De vorm vd Operette was nog niet volledig
                      ontwikkeld.
                    - Het begrip "Singspiel" is eind 17e E nog een
                      opera, waarvan het tekstboek in het Duits is.
        - Singspiel bleef succesvol, ondanks kritiek van Gottsched.
        - Harlekin is minder belangrijk in het Singspiel, want de
          operetten van Weiße, Lessing, Johann Krüger en Justus Moser
          staat ver af van de commedia.
        - 3 Harlekin- Apologien, behandeld door W. Hinck. (Biblio).
          Mösers "Harlequin, oder Vertheidigung des Groteske-Komischen"
          1761/1777 is ook een apologie van de Oper überhaupt en heeft
          zijN uitwerking gehad. Nl de commedia-elementen van de
          komische Oper concurreerden met het Operettegenre zoals dat
          van Weiße uit is ontstaan.
        - De Wiener Komödie heeft een eigen ontwikkeling gehad en is
          nauw verbonden met het Oostenrijkse Singspiel. Wordt apart
          behandeld.
- III. Oper.
    - Aanv. Opera in Florence, 16e E wilde griekse tragedie vernieuwen.
        - Nwe muz Stijl van de monodie in stile recitativo verbindt met
          teksten van pastorales en pronkeffecten van de Intermedien
          van renaissance drama.
        - Generalbaß muziek ondergeschikt aan tekst.
        - Koren zorgen voor de geleding van het werk.
        - Reeds bij de Romeinse opera krijgen aria's en ensembles meer
          ruimte, tekst wordt minder belangrijk.
        - Venetiaanse opera voltrekt midden 17e E de ontwikkeling naar
          de keuze voor dramatische stof uit de Spaanse literatuur.
            - Handeling wordt voort gedreven door de recitatieven, het
              orkest begeleidt de drie-, snel vijfdelige Da Capo-aria,
              die middelpunt van de opera wordt en zich niet meer om de
              tekst bekommert.
        - Franse opera 17e E sluit aan bij ballet de cour en
          herderspoëzie.
            - Opvallend is het metrum van de verzen in recitatieven en
              airs; belangrijke voorwaarde dat de Franse opera bij
              Lully met comédie-ballet en tragédie-lyrique aansluiting
              vindt bij de drama's van Molière en Corneille.
        - Na de dertigjarige oorlog komt de ballet de cour ( met het
          accent op de dans) naar Duitsland waar zij als Singballett
          aan de hoven nagedaan wordt.
        - Te zelfder tijd komen ook Italiaanse musici naar Duitse
          hoven, waar zij de Venetiaanse opera meenemen.
        - Pogingen een Duitse opera te stichten, zwalkten heen en weer
          tussen het Franse en het Italiaanse voorbeeld, wat goed te
          horen is aan de werken van Reinhard Keiser voor de Hamburgse
          opera te horen is: koren naar Frans, solo-zang naar Italiaans
          voorbeeld.
        - Libretto-problematiek ondanks esthetische opstellen van
          Erdmann Neumeister, Christian Friedrich Hunold en Bartold
          Feins niet opgelost.
        - Ca. 1725 is de Italiaanse opera overheersend, zoals te horen
          bij Händel en Hasse.
        - Opera seria: libretto reform van Apostolo Zeno liegt de tot
          dan toe obligate mythologische Prolog vallen; later bij
          Metastasio begin 18e E nog meer aan dramatische Stringenz.
            - Bastaardvormen, zoals de Pasticcio blijven populair.
            - Reform van Gluck, streven naar consequente
              muziekdramatische architectuur, zet zich pas eind 18e E
              door, ondanks bemoeienis van Klopstock, Herder, Goethe en
              vooral Wieland.
        - Naast opera seria ook tussenvormen als opera semiseria en o.
          giocoso, waarin de invloed van de sinds 1730 opkomende
          Napolitaanse opera buffa zich laat gelden.
            - Deze kan aanknopen bij de sinds 16e E bestaande
              Madrigalpossen en burlesque Gesangsintermezzi.
            - Neemt in Venetie de Masken van de commedia in zich op.
            - Werkt in het Wenen van Kurz-Bernardon door. (Vgl p. 67)
            - Echter ook een nieuwe plus aan de Franse opéra comique;
              hier uit ontstaat nu de comédie mêlée d'ariettes, met de
              strijd tussen de Buffonisten en antibuffonisten met J.J.
              Rousseaus "Le Devin du Village". Uit 1752 en de werken
              van A.E.M. Grétry,, die de sentimenteel-burgerlijke opéra
              comique werd.
            - Vanaf hier orienteert zich het middelduitse Singspiel in
              twee opzichten:
                - Opéra comique itt opera buffa houdt gesproken dialoog
                  en blijft, door afkomst vd vaudeville, altijd met
                  kleine liedhafte Formen bemüht.
                - De engelse ballad opera, op zichzelf weer beïnvloed
                  door de Franse vaudeville-Operette. Vindt eenvoudig
                  in Engeland ingang, omdat ze ca 1700 al weerzin
                  hebben tegen de Italiaanse opera en de parodistische
                  vormen (Gay/ Pepusch)  populairder zijn.
                    - Dit komt oa omdat de operatraditie in Engeland de
                      Masque niet heeft kunnen verdringen en de opera
                      daarom iedere keer een soort Schauspielmusik
                      geworden is, wat ook de populariteit van het
                      leegplunderen van bestaande opera muziek tot een
                      pasticcio verklaart.

02 - Singspiel und Singspielforschung

- I - Poging tot definitie:
    - Anna Amalie Abert: "Spielt sich die Handlung einer Oper im
      gesprochenen Dialog ab, in den in kurzen Abständen an
      entscheidenden Stellen musikalische Nummern (Lieder, Arien,
      Ensembles, Chöre, Instrumental-Sätze) oder Szenen-Komplexe
      (Introduktionen, Finale) eingefügt sind, so bezeichnet man das
      Werk auch als Singspiel.
        - Vlgs Koch slechts een Arbeitshypothese.
        - Drukt tendens vh singspiel als opera uit, maar niet de
          ontstaansgeschiedkundige samenhang met het toneelspel.
    - Hans Michel Schletterer: "Mit dem Wort Singspiel wird jedes
      dramatische Werk bezeichnet, in welcher Musikstücke, vornehmlich
      Gesänge, sei es in überwiegender, oder auch nur in
      untergeordneter Weise eingewebt sind".
        - Daaronder vallen vervolgens middeleeuwse Mariaklagen,
          Fastnachtspielen, de Hamburgse Barockoper, de Liederspielen
          van Reichardt, de opera's van Richard Wagner en de operettes
          van Offenbach.
        - Meeste aandacht gaat echter uit naar het werk van Johann Adam
          Hiller, waarmee Schletterer aangeeft dat de aanduiding
          Singspiel, hoe uitgebreid ook, het beste past op het nieuwe
          Singspiel vd 18e E.
        - Soms zijn deze criteria echter te krap.
    - Beslissende factoren, maar niet uitsluitend, zijn dan:
        - Wahl eines heiteren Stoffes
        - Ländlich-einfaches Milieu
        - Aufführung durch singende Schauspieler, nicht durch Sänger.
        - Vorrang des gesprochenen Textes vor den Gesangseinlagen
    - Deze criteria gelden bijv. niet voor het werk van  Dittersdorf,
      waar de muziek belangrijker is dan de tekst.
    - Geldt ook niet voor Singspiele waarin het recitatief is
      doorgedrongen, of voor "serieuze" operettes, als bijv. "Walder"
      van Fr.W. Gotter en G. Benda (1776) en zeker niet voor
      Beethoven's Fidelio, die toch bij het Singspiel aansluit.
    - Mbt eenvoudig milieu geldt zeker niet voor Entführung.
    - Tenslotte werkt ook de toekenning van componisten en
      tekstdichters zélf niet mee om tot eenduidige classificatie te
      komen.
        - Hiller-Weiße noemen Die Jagd en "Die Jubelhochzeit" 'komische
          Oper'.
        - Ook noemt Hiller zijn eigen Singspiele vaak 'Operetten' , dan
          weer 'komische Oper'.
        - "Bastien und Bastienne" 1778: is een 'Deutsche Operette';
          waarbij aangetekend dat 1778 het jaar is vd opening vh
          Nationalsingspiel in Wenen.
        - "Der Schauspieldirektor" 1786 heet toepasselijk 'Komödie mit
          Musik'.
        - Zauberflöte 'große Oper'
        - Erwin und Elmire 1e versie 1775, met prosadialogen
          'Schauspiel mit Gesang', 2e versie1788 (dialoog in vers
          vanwege recitatieven) 'Singspiel'.
        - Lortzing noemt zijn heiteren Musikdramen 'komische Opern';
          "Der Pole und sein Kind" echter een 'Liederspiel', bij
          Reichardt's Liederspiele aansluitend.
        - (Meer vbden op p.26)
    - Verwarring is er ook omdat eind 17e, begin 18e E 'Singspiel'
      gebruikt wordt los van vorm en inhoud voor iedere opera die in
      het Duits geschreven is.
        - Bijv. Johann Adolf Scheibe schreef een opera in
          overeenstemming met de principes van Gottsched, noemde die
          Singspiel, als onderscheid Italiaanse opera's.
        - Vanaf begin 18e E wordt overal opera gebruikt, tot in de 30er
          jaren dit door de opera seria en opera buffa verdrongen is,
          als de theaters al niet helemaal gesloten zijn.
    - In de 70er jaren vd 18e E komt het begrip Singspiel weer terug,
      maar minder vaak dan het sinds de 20er jaren bestaande begrip
      'Operette'.
        - Het wordt merkwaardigerwijze minder gebruikt voor de
          Hiller-Weiße achtige Operette,dan wel in samenhang met de
          poging van Joseph II een Nationalsingspiel op te richten 1778.
        - Tegenover concurrerende nomenclatuur heeft het zich echter
          niet doorgezet.
        - Sinds de studies van Calmus, Kretzschmar en Ludwig
          Schiedermair heeft het begrip Singspiel een omvattende
          betekenis (Inbegriff) gekregen, waarbij ook de 'Spieloper'
          van Lortzing.
    - Merkwaardigerwijs worden ook sommige 19- en 20e E Operettes
      ineens weer Singspiel genoemd, e.g. "Die locked de Flamme" van
      Künneke, "Dorfschwalbe" van Krägel.
    - Conclusie:
        - Het begrip Singspiel te reserven voor een komische opera in
          het Duits of een Duits musikalischen Lustspiel is het meest
          praktisch.
        - Het is dan: "Diejenige Unterhaltungsform, die auf Seiten des
          Bürgerstandes im 18. Jahrhundert als Gegenstück zur höfischen
          Oper entwickelt wird."
        - Aangetoond moet nog worden of het Singspiel daarmee ook een
          teken is van het burgerlijk zelfbewustzijn. Vooral waar het
          door de keuze van een landelijk milieu dat burgerlijk milieu
          niet weergeeft.
- II - Hilfsmittel der Singspielforschung.
    - Enorm uitgebreide literatuurlijst met handboeken. P. 31-43.

03 - Die Operette von Hiller und Weiße und ihren Nachfolgern

- Jonathan Swift maakte bezwaar tegen opera seria, daarom brengen 1728
  John Gay (tekstdichter Händels "Acis und Galathea") en Johann
  Christoph Pepusch "The Beggar's Opera" op de Bühne.
    - Het succes (36 x in 8 weken gespeeld) leidt tot de ballad-opera.
        - Gebruikt Engelse en Schotse Balleds, naast dansen en marsen.
    - Navolgers: hetzelfde jaar "The devil to pay or the wives
      metamorphos'd" van Charles Coffey & J. Mottley; naar een
      toneelstuk van Th. Jevon.
        - De tekst van deze Gesangsposse wordt door
          Shakespeare-vertaler en Pruisisch gezand Caspar Wilhelm von
          Borck in het Duits vertaald;
        - Olv Johann Friedrich Schönemann 1743 voor het eerst in
          Berlijn UA, waarschijnlijk met oorspr Engelse melodieën,
          gearrangeerd door Seedo.
        - Zeer succesvol, want frist het afgespeelde repertoire Haupt-
          und Staatsaktionen, Schäferspielen en Intermezzi op.
        - Herhalingen in Hamburg en Leipzig, tot afscheid Schönemann
          1750 van het publiek.
        - Druk tegengehouden, om concurrentie te hinderen.
        - 1752: dezelfde posse uitgevoerd door Gottfried Heinrich Koch
          in Leipzig, onder de titel "Der Teufel ist Los oder die
          verwandelten Weiber". Tekst opnieuw vertaald door Christian
          Felix Weiße (jeugdvriend van Lessing en schrijver vd "Der
          Kinderfreund"), muziek door J.C. Standfuß, violist en
          correpetitor in de troep van Koch, opnieuw eingerichtet.
            - Libretto verloren, wel de muziek van Arien und Gesänge.
            - Standfuß' muziek getuigt van muzikale humor, volgt de
              eenvoudige toon van de Engelse ballads en het ritme vd
              dansen.
            - Echter hier en daar nadert hij de aria-vorm vd Italiaanse
              opera.
            - Ook bij Hiller gaat dit zo=> de eerste operettes in het
              middel- en noordduitse gebied zijn stilistisch geen
              eenheid.
        - Al snel verwijderen de operettes zich van de oorspronkelijke
          parodie-vorm; in 1759 voert Koch in Lübeck "The merry cobler"
          van Coffey uit; een vervolg op de verwandelten Weiber,
          eveneens in een bewerking door Weiße en Standfuß.
    - Deze nieuwe operettes vallen beter in de smaak bij het publiek
      dan de stukken die meer op opera lijken, hoewel met lichte
      inhoud, als bijv Telemann's "Ungleiche Heirat" ( een meer de
      Napolitaanse opera buffa achtig werk).
        - Het motief van dit werk was ook geliefd en het werk heeft
          zich tot in de 50-er jaren in de troep van Koch staande
          gehouden.
- Rond de Jahrhundertmitte (1750) vindt een "Verschmelzung der
  Einflüsse von opéra comique und opera buffa" plaats, waarbij Weiße
  probeert na 1760 aansluit; dit heeft het Duitse Singspiel de weg
  bereid.
    - Gottsched en zijn aanhangers lieten zich door deze ontwikkeling
      voeden in hun strijd tegen het Singspiel.
    - 1751: Koch voert in Leipzig tussen de akten van Gottsched's
      "Cato" also Intermezzo Perholesi's "La serva padrona" uit.
    - Invloed opéra comique vóór Weiße: Gellert's Operette "Das
      Orakel", een Zaubersingspiel, naar tekst van Germain François
      Poullain de Saint-Foix, met muziek van Nicolas Racot de Grandval
      was reeds in de 40-er jaren met succes uitgevoerd, heeft Hiller
      aangemoedigd tot een van zijn eerste composities; "Der sich wider
      seinen Willen taub und stumm stellende Liebhaber", reeds in 1755
      in en bewerking van Kurz-Bernardon met succes uitgevoerd. Helaas
      verloren.
    - Het publiek werd langzaamaan voorbereid op smaak voor de lichtere
      muzikale Possen.
        - Deze functie hebben waarschijnlijk ook Bach's Bauern- en
          Kaffee-Kantaten en "Frühling" (1749) van Sperontes (Johann
          Sigismund Scholzes) vervult.
    - Daarbij invloeden van de in Hamburg in de 40er jaren naar de
      componist Francesco Berni genoemde 'opera bernesca', die een ook
      in Wenen geliefde vorm van de opera buffa voorstelt.
    - De beslissende stap naar het Singspiel (in midden- en
      noordduitsland) werd gezet door de samenwerking Weiße en Hiller.
        - Weiße is 1759/1760 in Parijs; leert daar de chansons vd opéra
          comique van Favart kennen.
        - Hij bewerkt 1766 nog één keer "Die verwandelten Weiber" voor
          Koch, breidt het aantal gezangen uit van 18 naar 37.
        - De muziek voor deze uitvoering wordt gecomponeerd door
          Hiller, die in Weißes chanson-teksten een ideale basis ziet
          voor zijn idee van "einfache Gesellschaftslieder".
        - Deze toegankelijke melodieën worden al snel door het publiek
          na- en meegezongen en Hiller heeft met zijn streven naar
          eenvoud en natuurlijkheid een verbinding gelegd met de
          Berlijnse Liederschule, waaruit veel singspielcomponisten
          voortgekomen zijn.
            - Bijv. Op de tekst vd neubearbeitung van "Die verwandelten
              Weiber" is ook van invloed geweest de bewerking van Jean
              Sedaine van een Franse vertaling van "The Devil to Pay"
              en het aantal gezangen uitgebreid; zodat gesteld kan
              worden dat Weißes libretto van 1766 eigenlijk meer een
              bewerking van Sedaines "Le diable à quatre" dan van
              Coffeys werk genoemd kan worden.
            - Bij Hillers muziek is, meer dan bij Standfuß, de buffa
              merkbaar, bijv.
                - 1) parlandi vd bas bij snelle tempi
                - 2) elegisch tweede deel vd sinfonia
                - 3) gebruik van twee contrasterende thema's in het
                  eerste deel vd sinfonia
                - 4) voorkeur voor coloraturen bij empfindsame Stellen;
                  hang naar de grote Opera.
            - Veel melodieën van Standfuß heeft Hiller in zijn
              bewerking behouden.
    - Zelfstandiger is Hillers 1766 UA Operette "Lisuart und Dariolette
      oder Die Frage und die Antwort".
        - Tekst Daniel Schiebeler, naar Voltaires "Ce qui plait aux
          dames" (een variatie op het thema vd Frau von Bath v Chaucer
          en Dryden).
        - Schiebelers tekst was oorspr. een Nachspiel voor de troep van
          Ackermann, 1766 voor de eerste keer als singspiellibretto in
          twee akten omgewerkt voor Hiller, en 1767 uitgebreid naar
          drie akten en een eigen Nachspiel "Die Muse". De
          gecompliceerde ontstaansgeschiedenis wordt uitgelegd in
          Hamburgische Unterhaltungen.
        - Schiebeler noemt zijn libretto een "romantische Oper",
          vanwege de avontuurlijke gebeurtenissen zoals in een roman.
        - Hillers muziek neigt in dit stuk nog meer naar de Italiaanse
          opera; tegen Weißes bezwaren in heeft hij Italiaanse
          bravouraria's gebruikt en Schiebeler zélf heeft bij de
          uitbreiding naar drie akten met het idee gespeeld de
          gesproken dialoog door recitatieven te vervangen.
    - In de daarop volgende Singspiele keert Hiller weer terug naar de
      eenvoudige liedvorm.
        - Bijv. "Lottchen am Hofe", 1767, waarvoor Weiße Favart's
          "Ninette à la cour" zeer getrouw heeft vertaald; eigenlijk
          zijn alleen de namen in het Duits vertaald.
            - Bijzonderheid: eerste dtse singspiel waarbij de uit de
              opera comique reeds lang bekende tegenstelling van de
              verdorvenheid vh hof en stad tegenover de gestileerde
              onschuld vd landlieden verwekt wordt.
            - Astolph, een Edelman, probeert Lottchen te verleiden,
              maar zij weet hem met een list weer bij zijn bruid terug
              te brengen. Thema verwant aan Mozarts Figaro en Don
              Giovanni.
            - Hiller kort de aria's in, breidt de gezangen uit met
              ritornelli, zodat alle Musikeinlagen ongeveer dezelfde
              omvang hebben.
            - Bovendien probeert hij de personages muzikaal te
              karakteriseren.
                - Daarbij twee tendensen: Astolphe overeenkomstig zijn
                  stand seria-aria's, maar deze aria's ook voor alle
                  leidenschaftliche Stellen, onafhankelijk vd persoon.
                  Lottchens pastorale arietten zijn het meest geslaagd.
        - Die Liebe auf dem Lande, 1768.
            - Opnieuw tegenstelling land en hof.
            - Vorlagen: M.J. Favart's "Annette et Lubin" en Louis
              Anseaumes "La Clochette", die Weiße heeft samengevoegd.
            - Bovendien werkt op dit stuk, dat door afwisselend van
              liederen en terzetten blijft boeien, ook J.J. Rousseaus
              "Le devin du village" door.
                - Intermezzo, 1752 UA Fontainebleau, 1753 geparodieerd
                  door Favart's "Les amours de Bastien et Bastienne".
                  Dit werk is in 1768 (zelfde jaar als "Die Liebe auf
                  dem Lande") door de 12jarige Mozart gecomp, op een
                  bewerking van Fr.W. Weiskern's vertaling uit 1764,
                  waarschijnlijk door Johann Andreas Schachtner.
        - Die Jagd, 1770 in Weimar UA.
            - Koch moest Leipzig 1768 verlaten en voerde de nieuwe
              singspiele in Weimar op.
            - Daardoor werd Weimar een van de belangrijkste plaatsen
              voor de Operette.
            - Goethe had de Hiller-Weiße operette al in Leipzig leren
              kennen en kon in Weimar bij de traditie aansluiten.
            - Het gedijen vd operette daar is om te danken aan Anna
              Amalia, aan wie "Die Jagd" opgedragen is.
            - Tekst naar een frans voorbeeld: "La partie de chasse de
              Henri IV" van Collé; geschreven voor de Comédie
              française. Het werd reeds in 1768 in het Duits vertaald.
            - Veelvoud van gebruikte vormen: Lieder, duetten,
              quartetten, ensembles.
            - Karakteristiek van de koning (die verkleed is): melodie
              verheft de koning weliswaar, maar geen coloraturen,
              sequenzen, intervalsprongen, waardoor het geloofwaardig
              is dat de landlieden hemniet herkennen.
            - Overeenstemming met Hasse: bijv in het afzien van de
              letterlijke herhaling in dacapo.
            - Opvallend is ook nog dat, itt andere singspiele van
              Hiller, Die Jagd behale een Sinfonia ook twee
              zwischenaktmusiken, een als "Gewittermusik" aangeduid
              intstrumentaal tussenspel eneen uitgebreid
              slotdivertimento bevat.
            - Die Jagd is in 1771 meerdere malen uitgevoerd, ook aan
              het hof. Lortzing heeft het 1830 bewerkt en 1850 in
              Berlijn opgevoerd.
        - Weiße had zich al niet zeer strak aan het franse voorbeeld
          gehouden bij "Die Jagd", maar bij zijn daaropvolgende teksten
          "Aerndtekranz" 1772 en "Die Jubelhochzeit" 1773 heeft hij
          helemaal geen franse voorbeelden meer.
            - Zeker bij de opvolgers van Weiße & Hiller gaat
              singspielproductie gepaard met chauvinistisch
              zelfbewustzijn.
                - Vgl bijv. Johann Wolfgang Schöpfel in zijn voorwoord
                  bij "Die Frühlingsnacht, eine Operette in einem Akte"
                  1773.
                - "Der Gallier stecke unwillig seine alte Satire ein",
                  slaat niet alleen op afkeer van de franse
                  voorbeelden, maar ook op afkeer vh "regelmatige"
                  satirische Lustspiel vd Aufklärunglgs Gottsched.
                - Tegenover de satyrische Typenkomödie (waarin "das
                  Laster lächerlich gemacht, entlarvt und gebessert
                  werden soll" staat (J.C. Krüger) het "rührende
                  Lustspiel" naar frans vb en het engelse sentiment en
                  vooral het thema vd verhinderte liefdespaar gebruikt,
                  daardoor een link me de burgerlijke Trauerspiele van
                  Iffland en Kotzebue.
                - Tegelijkertijd met Schöpfel ook J.F. Reichardt, die
                  in "Über die Deutsche comische Oper nebst einem
                  Anhange eines freundschaftlichen Briefes über die
                  musikalische Poesie" pleit voor meer gevoel, niet
                  slechts "gefällig" en "natürlich" maar ook "rührend".
                - Reichardt is in zijn oordeel over Hillers Singspiele
                  neutraal tot negatief.
                - Vgl ook Goethe-citaat brief aan Kayser 22/23-12-1785.
            - Soldatenwerbung: o.a. bij Schöpfel, maar ook andere
              singspieldichters. Gevolg vand e 7-jarige oorlog,die net
              achter hen lag. Thema: de deserteurs keren net op tijd
              huiswaarts om met hun meisje te kunnen trouwen voor ze,
              halfgedwongen door familie, half zelfongeduldig geworden,
              met een ander aan de haal gaan.
            - Laster = zonde, ondeugd. Komt later minder voor als thema
              bij singspiel, daarvoor in de plaats ( in de komedie bij
              Krüger) de zgn Tugendprobe.
            - Hinck (Das Deutsche Lustspiel) p. 311: Weiße als
              naiv-komisch, "Ideal der Sittenreinheit" ; "Die
              Singspielhandlungen [empfangen] ihre Spannung gerade aus
              der Bedrohung der Einfalt und Unschuld".
                - Omgekeerde interpretatie van Hinck vlgs Koch: In den
                  Singspiele wird die Realität des Bauernlebens, wie
                  sie uns etwa in den Gedichten und Kantaten von
                  Matthias Claudius, mit dem Reichardt befreundet
                  gewesen ist, entgegentritt, ins
                  Schäferlich-Idyllische verharmlost.
                - vgl hiervoor het citaat van Reichardt, p.51-2
                  Reichardt vergelijkt de Singspiele met "weichlicher
                  und kindlicher Nahrung" ; verlangt kennelijk meer
                  "Bildung".
                - Echter: het singspiel zelf neemt een loopje met de
                  eis door de schildering vh landleven"besserndwirken
                  zu sollen".
                - Uitdrukking vh burgerlijk zelfbewustzijnin het
                  singspiel laatzichgoed verbinden met het onschuldig
                  voordoen van maatschappelijke toestanden.Bij. Gottlob
                  Ephraim Heermanns komische Oper "Die Dorfdeputirten".
                    - Naar Goldoni's "Il feudatario".
                    - Zeer vaak gecomponeerd,o.a. Ernst Wilhelm Wolf
                      (in Weimar uitgevoerd); Johann Lukas Schubaur
                      1783 kurfürstlichen Theater München; Franz Teyber
                      1785 in Wenen, Kärtnertor.
                    - De burger lacht om de adel, kijkt neer op de boer
                      en blijft zelf gespaard voor satire.
                    - Het singspiel vervult hier zijn functie als "ein
                      soziales Sedativum".
                    - Vlgs Koch kan de functie van Gesänge in het
                      singspiel vd 18e eeuw en de ingevoegde Schlager
                      in moderne shows als constant worden beschouwd.
                    - Ondanks het harmlose karakter vh singspiel is er
                      natuurlijk ook wel plaats voor Sozialkritik und
                      heftiges Aufbegehren.
    - Reeds bij Hiller, maar zeker bij zijn opvolgers wordt het aandeel
      vd muziek in de Singspiele steeds groter.
        - Döbbelins orkest heeft begin 70er jaren 2V1, 1V2, 1Vcl, 2Fl
          en 1Ob, neemt 1775 de troep én hetorkest van Koch over en kan
          dan ook de Br bezetten.
        - De troep van Koch en Abel Seyler passen zich aan aan de
          nieuwe smaak en spelen vrijwel uitsluitend nog Singspiele.
        - Zij engageren vaste tekstdichters en Musikdirektoren, o.a. de
          componisten Anton Schweitzer en Johann André.
        - Singspiele nemen een grote plaats in in het repertoire, zoals
          het speelplan van Ackermann tot 1771 aantoont.
            - Ondanks kritiek op het singspiel van Schauspieldirektoren
              zoals Friedrich Ludwig Schröder (in Hamburg de opvolger
              van Ackermann) die zich meer het gewone regelmatige
              Toneelstuk bekommeren, of esthetisch gefundeerde kritiek,
              zoals Chr.Fr. D. Schubarts "Ideen zu einer Ästhetik der
              Tonkunst" (1806) heeftde verspreiding vh Singspiel niet
              kunnen indammen.
    - Selectie van tekstdichters en componisten die naar Hiller en
      Weiße gemaakt hebben:
        - Das Gärtnermädchen, 1769 in Weimar; muz: Ernst Wilhelm Wolf,
          t: Johann Karl August Musäus.
        - Die Apotheke, muz: E.W. Wolf (leerling van Hiller, leraar van
          Beethoven) t: Johann Jacob Engels
        - Walder, muz Benda; importeert het accompagnato-recitatief uit
          de opera seria in het singspiel.
        - Der Dorfjahrmarkt (1775), Julie und Romeo (1776), Der
          Holzhauer (1778):muz Benda, t: Gotter. Allemaal in Gotha UA.
        - Dorfgala, op tekst van Gotter, is 1772 door Schweitzer
          gecomponeerd.
        - Goethes Singspieldichtungen, vgl H. VIII. getoonzet in Weimar
          door Anna Amalia, Kammerherr Karl Siegmund von Seckendorff,
          Schauspielerin Corona Schrötergecomp. Buiten Weimar vooral
          door Johann André en Hiller-Schüler J.Fr. Reichardt.
        - Alchymist, muz: Joseph Schuster, t: august Gottlieb Meißner,
          uitgevoerd1778 in Dresden (Seylers Troep).
        - Overige dichters: Johann Joachim Eschenburg, Friedrich Justin
          Bertuch, Johann Georg Jacobi, Samuel Gottlieb Bürde.
        - Overige componisten: Franz Seydelmann, F.G. Fleischer, Johann
          Abraham Peter Schulz.
    - Monodrama: ontstaan ca 1770 door Rousseau's lyrische scene
      "Pygmalion".
        - Bij Rousseau is het monodrama een naast elkaar bestaan an
          declamatie en instrumentale delen.
        - Benda verbindt beide tot een Accompagnato-Szene.Vb "Ariadne
          auf Naxos"
        - Daarna volgen Seckendorff (Proserpina, naar Goethe),
          Reichardt, Neefe.
        - Monodrama = Melodrama.
        - Melodram = Versucheiner Lösung des Rezitativproblems. Nadert
          met zijn begeleide declamatie het toneelstuk.

04 - Wielands Singspiele und die deutsche Oper

- Johann Adolf Scheibe, ll van Gottsched: heeft als eerste de wens voor
  een echte "grote" Duitse opera geponeerd.
    - Terecht verweet hij de vroege Duitse opera dat de kunst van het
      libretto veronachtzaamd werd.
    - Zijn eigen libretto "Thusnelda" 1749 wilde niemand componeren.
    - Ook Schiebeler, Friedrich "Maler" Müller, Klopstock en Herder
      ("Brutus" was als libretto gedacht) hadden ook hoop op een Duitse
      Opera.
- Duitse Opera werd pas gerealiseerd in de samenwerking van Wieland en
  Schweitzer.
    - 1772:Schweitzer componeert Wielands ballet "Idris und Zenide" en
      het Singspiel "Aurora" tgv Hertogin Anna Amalia's verjaardag.
    - 1773: Schweitzer componeert Wieland's "Alkeste"; een bewerking
      vanEuripides' satyrspel.
    - Wieland was o.a. geïnspireerd geraakt door een uitvoering van
      Rouseau's "Pygmalion", dat 1771 in Weimar met muziek van
      Schweitzer was uitgevoerd.
    - Wieland verlangde vd componist dat de muziek ondergeschikt zou
      zijn aan het de nuances vd gevoelsuitdrukking ih drama.
    - Schweitzer's muziek wijst melodisch gezien vooruit naar de
      romantiek.
        - Vermenging van stijlen:
            - in aria's en recitatieven napolitaanse opera
            - met Gluck's reformoper.
    - Wieland wilde graag bij Gluck aansluiten, dat bleek al uit zijn
      onderwerpkeuze: Gluck's "Alceste" op libretto van Raniero de'
      Calzabigi  was 1767 in Wenen uitgevoerd geworden.
        - Schweitzer valt echter vaak terug op de principes van
          Metastasio, waar Gluck juist tegen streed: het libretto geeft
          daar vaak aanleiding toe door "Affekte".
    - Wieland noemt zijn werk "Singspiel"; geeft aan dat het een
      eenvoudig plan is en niet te ingewikkelde handeling.
        - Als dat niet zo zou zijn, is de stof meer geschikt voor de
          tragedie.
        - Wieland streeft naar zonder grote kosten realiseerbare
          verbinding tussen poezie, muziek en handeling.
        - Om dit te laten slagen in zijn mzdramatisch werk, laat hij de
          term "opera" graag over aan de italiaanse en franse werken.
    - Wieland heeft zelf zijn "Alceste" met de nodige theoretische
      geschriften begeleid:
        - Briefe an einen Freund [Johann Georg Jacobi] über das
          deutsche Singspiel Alceste"(1773)
        - Über einige ältere deutsche Singspiele, welche den Namen
          Alceste führen (1773)
        - Versuch über das deutsche Singspiel und einige dahin
          einschlagende Gegenstände (1775)
        - Allen verschenen in "Deutsche Merkur"
    - Een ander samenwerkingsproject Wieland - Schweitzer is 1780
      "Rosemunde" geweest.
    - Wielands overige dichtwerk voor de operageschiedenis:
        - Oberon: had invloed op de Zauberflöte
        - Ook: "Don Sylvio" en zijn sprookjesverzameling "Dschinnistan".
    - "Alceste" in Schwetzingen leidde ertoe dat de Mannheimer vorst
      Karl Theodor de opera in zijn Nationaltheater in te voeren.
    - Andere pogingen voor een Duitse opera, parallel aan Wieland:
        - "Günther von Schwarzberg"; muz Ignaz Holzbauer, libr. Anton
          v. Klein. (geen genade in Wielands ogen)
        - "Cora" van Johann Gottlieb Naumann.
        - Mozart heeft 1785 gedacht over een compositie op Anton v.
          Klein's "Kaiser Rudolf von Habsburg.

05 - Das Singspiel in Süddeutschland.

- Zuid-Duitsland en Oostenrijk zijn het tweede gebied waar het
  Singspiel een rol speelde.
    - Rusland, waar Zarin Katharina de Grote duitstalige libretti
      schreef en Denemarken, met als belangrijkste componist eind 18e
      eeuw Claus Schall, blijven buiten beschouwing.
- Sebastian Sailer: Premonstratenser monnik, maakte Singspieldichtungen
  in Zwabisch dialect.
    - Bijbelkomedies, bijv "Der Fall Luzifers".
    - Ook: (nog bekender) "Die Schöpfung des ersten Menschen, der
      Sündenfall und dessen Strafe", vooral voor de kloosterbroeders.
        - Dit stuk is bijv gecomponeerd als "Creatio Adami ejusque in
          paradisum imissio, procuctio Evae, Penatum et Poena", drie
          zangstemmen, met 2 violen en Bc. Aria's afgewisseld met
          recitatieven.
        - Niet zeker is of de muziek van Sailer zelf is, of van zijn
          uitgever, Sixtus Bachmann.
    - Geestelijke Singspiele zijn niet ongewoon, bijv Mozarts
      "Schuldigkeit des ersten gebots"(1767)
        - Echter: Sailer's werk onderscheidt zich door ongewone komiek;
          bijv God en Adam als Zwabische boeren.
    - Dit alles ontbrak in het protestante Noorden.
- Württembergisch Hof van Karl Eugen: Noord- en Middelduitse Singspiel
  wordt populair, vrnl door de libretti.
    - bel componisten: Christian Ludwig Dieter en Johann Rudolf
      Zumsteeg.
    - Zij verklanken muzikaal afhankelijk van Nicolo Jomelli
      vertalingen van libretti van de opera buffa en opéra comique
      naast Noord- en middelduitse singpiellibretti.
    - Ook libretti van Gotter en (de leipziger koopman) Christoph
      Friedrich Bretzner, hoofdzakelijk gecomponeerd door Wiener
      Singspielkomponisten, zitten in het Württembergse repertoire.
    - Zumsteeg: beïvloed door de melodiek van Benda.
        - Zijn Stoffwahl wijst reeds vooruit naar de romantiek, bijv
          "Geisterinsel" (ook door Reichardt gecomponeerd), Gotter's
          "Sturm" (naar Shakespeare) en "Das Pfauenfest" van F.A.K.
          Werth.
        - Ook naar de romantiek vooruit verwijst reeds zijn
          orkestbehandeling met Situationsschilderung, steeds verder
          afgroeiend van Jomelli.
- München: Duitse troepen hebben met moeite stand gehouden tegen de
  itaiaanse en franse concurrentie.
    - In 40er jaren de ook in Wenen en Hamburg gespeeldeOpera bernesca,
      later de opéra comique en vanaf de 70er jarenook de Noord- en
      Middelduitse Operetten
    - 1779: Wieland's "Alceste" in compositie van Schweitzer word
      opgevoerd in München.
    - Lukas Schubaur: componeert Heermanns Libretto "Die
      Dorfdeputirten". in 1783; groot succes.
        - Die Dorfdeputirten was in Weimar al met muziek van Wolf
          uitgevoerd.
        - 1784: componeert Joseph Marius Babos' "Lustlager", succes
          blijft uit.
        - 1786: Schubaur gebruikt nog één keer een libretto van
          Heermann, nl "Die treue Köhler".
            - Ook dit stuk is in Weimar met muziek van Wolf eerder
              uitgevoerd.
            - Libretto heeft "rührende und naiv-komische Elemente".
            - Aan infantilisering grenzende satire op de prins van
              Weimar, die ooit door de Köhlers gered is.
            - Dit zit ook al enigszins in "Dorfdeputirten".
            - Deze infantilisering mag niet verward worden met het
              kindertheater van Kurz-Bernardon.
            - Bij Weiße in "Der Jagd" is de vorst beschermer van het
              volk, Bij Herrmann is het omgekeerd.
- Eind 80er jaren: Schubart neemt afscheid van het theater en richt
  zich op zijn artsenberoep.
    - Het Wiener Singspiel van Mozart en Dittersdorf komt op in
      München; mede door verbanning vd italiaanse opera neemt dit een
      hoge vlucht.
    - Door verplaatsing van het hof van Mannheim naar München komen ook
      Franz Danzi en Peter von Winter naar München.

06 - Wiener Komödie und Wiener Singspiel

- Johann Adolf Scheibe, ll van Gottsched: heeft als eerste de wens voor
  een echte "grote" Duitse opera geponeerd.
    - Terecht verweet hij de vroege Duitse opera dat de kunst van het
      libretto veronachtzaamd werd.
    - Zijn eigen libretto "Thusnelda" 1749 wilde niemand componeren.
    - Ook Schiebeler, Friedrich "Maler" Müller, Klopstock en Herder
      ("Brutus" was als libretto gedacht) hadden ook hoop op een Duitse
      Opera.
- Duitse Opera werd pas gerealiseerd in de samenwerking van Wieland en
  Schweitzer.
    - 1772:Schweitzer componeert Wielands ballet "Idris und Zenide" en
      het Singspiel "Aurora" tgv Hertogin Anna Amalia's verjaardag.
    - 1773: Schweitzer componeert Wieland's "Alkeste"; een bewerking
      vanEuripides' satyrspel.
    - Wieland was o.a. geïnspireerd geraakt door een uitvoering van
      Rouseau's "Pygmalion", dat 1771 in Weimar met muziek van
      Schweitzer was uitgevoerd.
    - Wieland verlangde vd componist dat de muziek ondergeschikt zou
      zijn aan het de nuances vd gevoelsuitdrukking ih drama.
    - Schweitzer's muziek wijst melodisch gezien vooruit naar de
      romantiek.
        - Vermenging van stijlen:
            - in aria's en recitatieven napolitaanse opera
            - met Gluck's reformoper.
    - Wieland wilde graag bij Gluck aansluiten, dat bleek al uit zijn
      onderwerpkeuze: Gluck's "Alceste" op libretto van Raniero de'
      Calzabigi  was 1767 in Wenen uitgevoerd geworden.
        - Schweitzer valt echter vaak terug op de principes van
          Metastasio, waar Gluck juist tegen streed: het libretto geeft
          daar vaak aanleiding toe door "Affekte".
    - Wieland noemt zijn werk "Singspiel"; geeft aan dat het een
      eenvoudig plan is en niet te ingewikkelde handeling.
        - Als dat niet zo zou zijn, is de stof meer geschikt voor de
          tragedie.
        - Wieland streeft naar zonder grote kosten realiseerbare
          verbinding tussen poezie, muziek en handeling.
        - Om dit te laten slagen in zijn mzdramatisch werk, laat hij de
          term "opera" graag over aan de italiaanse en franse werken.
    - Wieland heeft zelf zijn "Alceste" met de nodige theoretische
      geschriften begeleid:
        - Briefe an einen Freund [Johann Georg Jacobi] über das
          deutsche Singspiel Alceste"(1773)
        - Über einige ältere deutsche Singspiele, welche den Namen
          Alceste führen (1773)
        - Versuch über das deutsche Singspiel und einige dahin
          einschlagende Gegenstände (1775)
        - Allen verschenen in "Deutsche Merkur"
    - Een ander samenwerkingsproject Wieland - Schweitzer is 1780
      "Rosemunde" geweest.
    - Wielands overige dichtwerk voor de operageschiedenis:
        - Oberon: had invloed op de Zauberflöte
        - Ook: "Don Sylvio" en zijn sprookjesverzameling "Dschinnistan".
    - "Alceste" in Schwetzingen leidde ertoe dat de Mannheimer vorst
      Karl Theodor de opera in zijn Nationaltheater in te voeren.
    - Andere pogingen voor een Duitse opera, parallel aan Wieland:
        - "Günther von Schwarzberg"; muz Ignaz Holzbauer, libr. Anton
          v. Klein. (geen genade in Wielands ogen)
        - "Cora" van Johann Gottlieb Naumann.
        - Mozart heeft 1785 gedacht over een compositie op Anton v.
          Klein's "Kaiser Rudolf von Habsburg.

07 - Singspiel und Posse im deutschen Orden.

- Walter Zettl: Geschichte des Schloßtheaters in Freudenthal.
    - Deze stad na vrede van Huberusburg (1763) bij Oostenrijk.
    - Daarvoor zetel van de stadhouder, verlichte stadhouders hebben
      hof en volk verenigd in de cultuur.
- 1795: Gesellschaft der Freudenthaler Theater-Dilettanten.
    - Uit leden van hof en burgerij.
    - Werd altijd naar afkomst ingericht; bijv. Familietheater des
      Wiener Hofs, Bedientenkomödie en Weimarer Liebhabertheater.
    - Deze dilettanten hadden een voorkeur voor komedies en Singspiele.
    - Bel. in Freudenthal was de verbinding tussen Dilettantentheater
      en Schloßtheater; itt Weimar, waar vanaf 1774 het door brand
      verwoeste Hoftheater vervangen werd door amateurtheater.
    - Door dit alles wordt de scheiding tussen hof en burgerij op
      organsiche wijze doorbroken in Freudenthal, terwijl elders de
      Franse revolutie het einde van absolutisme en feodalisme
      gewelddadig beëindigd wordt.
- Franz Joseph Krones, vader van de in Wenen succesvolle volksactrice
  Therese Krones, is Theatermeister in Freudenthal. Therese is hier
  overigens niet al opgetreden.
- Uit Theaterplakaten blijkt het repertoire
    - 1801: Hensler en Müller's "Sonnenfest der Brahminen".
    - Ook veel Dittersdorf, die banden had met Schlesien.
    - Ook veel stukken uit het speelplan van Wenen
    - Naast Lustspiele van Kotzebue en toneelstukken van Iffland.
    - en opera's van in Wenen werkzame componisten als Giovanni
      Paisiello, Florian Leopold Gassmann.
    - Ook is in 1801 Die Zauberflöte opgevoerd.
- In 1806 eindigt de eerste bloeitijd van het Freudenthaler theater met
  het vertrek van Krones en het einde van het stadhouderschap van Franz
  Joseph Graf von Thürheim.
- 1825 - 1836 wordt het theater weer bespeeld, door Gastspelen van
  Troppauer Schauspielergesellschaft olv Karl Wilhelmi, Josef Albin
  Müller en Karl Burghauser.
- Speelplan in deze tijd vooral Lokalpossen van Bäuerle en Meisl, die
  daarmee ook buiten de hoofdstad (Wenen) verbreid blijken te zijn.

08 - Die Singspiel Goethes und ihre Vertonungen

- Goethes Singspiellibretti in één hoofdstuk, ook al zijn de
  componisten die ze getoonzet hebben zeer verschillend.
- Jeugd:
    - Goethe's jeugd in Frankfurt => kennismaking met de opera buffa en
      opéra comique door de troep van Theobald Marchand.
    - Eerste libretto: La Sposa rapita; 1766 ( niet bewaard).
      Waarschijnlijk ook onvoltooid.
    - Tijdens studie in Leipzig heeft Goethe de voorstellingen van
      Koch's theatertroep bezocht; ook heeft hij Weiße en Hiller
      persoonlijkheid leren kennen.
    - Zijn bezoeken aan het huis van Breitkopf heeft hem veel geleerd
      over de opvattingen mbt het Singspiel in die tijd.
- Werkoverzicht:
    - Nach dem Muster zeitgenössischer Operetten gestalteten
      Schauspielen mit Gesang
        - Erwin und Elmire
        - Claudine von Villa Bella
    - Singspiele für das Weimarer Liebhabertheater
        - Lila
        - Der Triumph der Empfindsamkeit (mit dem eingelegten Monodram
          "Proserpina")
        - Jery und Bätely
        - Die Fischerin
    - Ein nach dem Vorbild der opera buffa entworfene Singspiel
        - Scherz, List und Rache.
    - Ein von Mozarts "Hochzeit" beeinflußte Fragment:
        - Die ungleichen Hausgenossen
    - Neufassungen von "Elmire" und "Claudine" in Italien, in denen
      jeweils der Prosadialog für die rezitativische Komposition durch
      Verse ersetzt worden ist.
    - Opernfragmenten:
        - Circe
        - Der Fortsetzung der "Zauberflöte"
        - Skizzen zu der orientalischen Oper "Feradeddin und Kolaila".
    - De "Großkophta" was oorspronkelijk als Singspiel gepland, met de
      titel "Die Mystifizierten".
- Dit werk overspant een tijdsbestek van ruim 40 jaar, gaat voor een
  groot deel gelijk op met het werken aan Faust, waarvan Goethe een
  tijdlang gehoopt heeft dat het getoonzet zou worden
    - Wellicht door Beethoven, ontmoeting in Teplitz.
    - Gespr. met Eckermann 12 February. 1829: Mozart zou Faust in de
      stijl van "Don Giovanni" hebben moeten componeren.
    - En onder de "modernen" (zelfde gesprek) zou Meyerbeer in
      aanmerking komen.
- Samenwerking met de grote componisten van zijn tijd is er niet van
  gekomen.
    - Schubert's zetting van "Claudine" (1815) heeft Goethe niet gekend.
    - Goethe overvroeg Kayser nogal en wilde hetzelfde succes als
      Mozart met zijn Entführung .
    - Hij stuurde daarom Kayser naar Wenen om les te nemen bij Gluck.
    - Goethes enthousiasme voor de Choroper is de invloed van Johann
      Friedrich Reichardt, in Berlijn de Hofkapellmeister onder
      Friedrich II en Friedrich Wilhelm II; hij heeft verschillende
      Goethe-Vertonungen op zijn naam.
    - Goethes vriendschap met Reichardt is tot stand gekomen via Corona
      Schröter, een Weimarer toneelspeelster en amateur-componist.
        - Reichardt's vriendschap met Goethe liep een flinke deuk op
          toen hij openbaar met de Franse revolutie sympathiseerde. (Z.
          GL IX, p. 160)H
        - In 1802 kwam het weer goed, toen Goethe geïnteresseerd raakte
          in het werk vd Romantiker, en Reichardt, die een zwager van
          Tieck was, in Giebichenstein opzocht.
- Erwin und Elmire, eerste versie, was kort na elkaar gecomponeerd door
    - J. André, 1775. André was zijdefabrikant en Goethes vriend uit
      Offenbach.
        - Met deze muziek was het werk succesvol in Berlijn, München en
          Wenen.
    - Hertogin-moeder Anna Amalia, 1777.
- Erwin und Elmire, tweede versie (1788)
    - Hierin, in overeenstemming met het schema vd buffa, twee ipv één
      liefdesparen, en mildere Sturm und Drang, gecomponeerd door:
        - Kayser
        - Reichardt
- Claudine, gecomponeerd door:
    - André
    - Reichardt
    - Sigmund von Seckendorff, een in Weimar als amateur musicus
      werkzame kamerheer.
    - Traugott Maximilian Eberwein, eveneens een in Weimar als amateur
      musicus werkzame kamerheer.
    - Al deze werken hadden geen succes volle uitvoering .
    - Mogelijk heeft "Claudine" later werk, zoals Kreutzers "Nachtlager
      von Granada" enige invloed gehad door voorkomen van de
      "Räuberromantik" in Singspiel. (Vgl. Ernst Beutler)
    - In Dichtung und Wahrheit (1816) verklaart Goethe nog zijn afkeer
      van zgn Handwerksopern.
- Lila: "musiktherapeutische Moment", motivisch vervolg op Zauberflöte
  . Nl een psychische Kur. Gecomponeerd door:
    - Reichardt
    - Seckendorff
    - Friedrich Ludwig Seidel (1818)
    - Al deze zettingen zijn slecht door het publiek ontvangen.
    - Richard. Strauss heeft het plan gehad Lila te componeren en hier
      schetsen voor gemaakt. Beïnvloed door de nwe tijd met
      wetenschappelijke psychologie.
- Jery und Bätely. Eerst gecomponeerd door:
    - Kayser
    - Seckendorff
    - Goethe was hier ontevreden over, daarom in Italie een poging tot
      omwerken.
    - Echter pas na die reis tot stand gekomen, de oorspronkelijk
      geversifieerde stukken worden nu vervangen door prosa-dialoog,
      waarschijnlijk als concessie aan de theaterpraktijk. Heeft
      waarschijnlijk ook het succes gunstig beïnvloed:
    - Muziek van Reichardt gespeeld in Berlijn en Weimar
    - Muziek van Peter von Winter 1790 in Wenen,
    - 1810 nog een keer in Wenen met muziek van C. Kreutzer,
    - 1824 in Dresden met muziek van Justus Amadeus Lecerf
    - 1830 in Parijs, ook met muziek van Lecerf.
    - Adolph Bernhard Marx heeft het werk in gericht als große Oper,
      dit was een Fehlschlag.
- Die Fischerin:
    - Hiervoor gebruikte Goethe volksliederen uit Herder's
      Volksliederensammlung (1778/1799), en Herders Übertragung van de
      Deense ballade "Erlkönigs Tochter".
        - Goethes bewerking van deze ballade is zeer vaak gecomponeerd,
          o.a. door Schubert, Friedrich Silcher, Louis Spohr, Carl
          Loewe, Giacomo Meyerbeer, Carl. Friedrich Zelter.
- Scherz, List und Rache, Goethes kleine opera buffa, is mislukt.
    - Kayser kreeg de muziek niet af; Mozart's "Entführung" heeft
      Goethe en Kayser ontmoedigd.
    - Von Winters muziek is weinig gespeeld
    - Evenals die van ETA Hoffmann, die het 1801/02 componeerde ( z GL
      IX, p.161. vlgs Safranski is het in 1801 meerderheid keren in
      Posen (Polen) gespeeld door de troep van Döbbelin. Echter
      Hoffmann heeft het werk ernstig ingekort ( tot 1/3). Jean Paul
      heeft het werk bij Goethe onder de aandachtwillen brengen, zonder
      succes.
    -  Vlgs Koch "vielleicht einmal gespeeld worden"; in de toonzetting
      door Johann Christoph Kienlen, in 1805 in Augsburg.
- Zauberflöte deel II.
    - Mozarts Zauberflöte is sinds 1794 in Weimar gespeeld, in een
      bewerking door Goethes zwager Vulpius. "Sehr unvorteilhaft".
    - Theatrale effecten van Schikaneder, het succes bij het publiek en
      de vrijmetselaarsachtergrond hebben Goethe geïnspireerd een
      vervolg te maken.
    - Onderhandelingen met P. Wranitzky, die Goethe had gewild voor de
      compositie, zijn mislukt.
    - Het vervolg is daarmee een fragment gebleven. Wel heeft Goethe
      talrijke motieven verwerkt in andere werken:
        - Sarastro's Orden => Gesellschaft vom Turm
        - Verwandtschaft der Wechselreden der Wächter mit den Reden des
          Alten mit den Köningen in dem 1795 entstandenen "Märchen"
        - Genius in Zauberflöte II komt overeen met Euphorion in Faust
          II.
        - Ook in andere opzichten lijkt Goethes Zauberflöte een
          voorstudie voor Faust II te zijn.
        - Vooral het "Vorspiel auf dem Theater" is oorspronkelijk
          gedacht als een Vorspiel zur zweiten Zauberflöte. (Vlgs Oskar
          Seidlin, von Goethe zu Thomas Mann, 1963, pg. 38-55.

09 - Das Singspiel der Romantik

- Goethes Singspiellibretti in één hoofdstuk, ook al zijn de
  componisten die ze getoonzet hebben zeer verschillend.
- Jeugd:
    - Goethe's jeugd in Frankfurt => kennismaking met de opera buffa en
      opéra comique door de troep van Theobald Marchand.
    - Eerste libretto: La Sposa rapita; 1766 ( niet bewaard).
      Waarschijnlijk ook onvoltooid.
    - Tijdens studie in Leipzig heeft Goethe de voorstellingen van
      Koch's theatertroep bezocht; ook heeft hij Weiße en Hiller
      persoonlijkheid leren kennen.
    - Zijn bezoeken aan het huis van Breitkopf heeft hem veel geleerd
      over de opvattingen mbt het Singspiel in die tijd.
- Werkoverzicht:
    - Nach dem Muster zeitgenössischer Operetten gestalteten
      Schauspielen mit Gesang
        - Erwin und Elmire
        - Claudine von Villa Bella
    - Singspiele für das Weimarer Liebhabertheater
        - Lila
        - Der Triumph der Empfindsamkeit (mit dem eingelegten Monodram
          "Proserpina")
        - Jery und Bätely
        - Die Fischerin
    - Ein nach dem Vorbild der opera buffa entworfene Singspiel
        - Scherz, List und Rache.
    - Ein von Mozarts "Hochzeit" beeinflußte Fragment:
        - Die ungleichen Hausgenossen
    - Neufassungen von "Elmire" und "Claudine" in Italien, in denen
      jeweils der Prosadialog für die rezitativische Komposition durch
      Verse ersetzt worden ist.
    - Opernfragmenten:
        - Circe
        - Der Fortsetzung der "Zauberflöte"
        - Skizzen zu der orientalischen Oper "Feradeddin und Kolaila".
    - De "Großkophta" was oorspronkelijk als Singspiel gepland, met de
      titel "Die Mystifizierten".
- Dit werk overspant een tijdsbestek van ruim 40 jaar, gaat voor een
  groot deel gelijk op met het werken aan Faust, waarvan Goethe een
  tijdlang gehoopt heeft dat het getoonzet zou worden
    - Wellicht door Beethoven, ontmoeting in Teplitz.
    - Gespr. met Eckermann 12 February. 1829: Mozart zou Faust in de
      stijl van "Don Giovanni" hebben moeten componeren.
    - En onder de "modernen" (zelfde gesprek) zou Meyerbeer in
      aanmerking komen.
- Samenwerking met de grote componisten van zijn tijd is er niet van
  gekomen.
    - Schubert's zetting van "Claudine" (1815) heeft Goethe niet gekend.
    - Goethe overvroeg Kayser nogal en wilde hetzelfde succes als
      Mozart met zijn Entführung .
    - Hij stuurde daarom Kayser naar Wenen om les te nemen bij Gluck.
    - Goethes enthousiasme voor de Choroper is de invloed van Johann
      Friedrich Reichardt, in Berlijn de Hofkapellmeister onder
      Friedrich II en Friedrich Wilhelm II; hij heeft verschillende
      Goethe-Vertonungen op zijn naam.
    - Goethes vriendschap met Reichardt is tot stand gekomen via Corona
      Schröter, een Weimarer toneelspeelster en amateur-componist.
        - Reichardt's vriendschap met Goethe liep een flinke deuk op
          toen hij openbaar met de Franse revolutie sympathiseerde. (Z.
          GL IX, p. 160)H
        - In 1802 kwam het weer goed, toen Goethe geïnteresseerd raakte
          in het werk vd Romantiker, en Reichardt, die een zwager van
          Tieck was, in Giebichenstein opzocht.
- Erwin und Elmire, eerste versie, was kort na elkaar gecomponeerd door
    - J. André, 1775. André was zijdefabrikant en Goethes vriend uit
      Offenbach.
        - Met deze muziek was het werk succesvol in Berlijn, München en
          Wenen.
    - Hertogin-moeder Anna Amalia, 1777.
- Erwin und Elmire, tweede versie (1788)
    - Hierin, in overeenstemming met het schema vd buffa, twee ipv één
      liefdesparen, en mildere Sturm und Drang, gecomponeerd door:
        - Kayser
        - Reichardt
- Claudine, gecomponeerd door:
    - André
    - Reichardt
    - Sigmund von Seckendorff, een in Weimar als amateur musicus
      werkzame kamerheer.
    - Traugott Maximilian Eberwein, eveneens een in Weimar als amateur
      musicus werkzame kamerheer.
    - Al deze werken hadden geen succes volle uitvoering .
    - Mogelijk heeft "Claudine" later werk, zoals Kreutzers "Nachtlager
      von Granada" enige invloed gehad door voorkomen van de
      "Räuberromantik" in Singspiel. (Vgl. Ernst Beutler)
    - In Dichtung und Wahrheit (1816) verklaart Goethe nog zijn afkeer
      van zgn Handwerksopern.
- Lila: "musiktherapeutische Moment", motivisch vervolg op Zauberflöte
  . Nl een psychische Kur. Gecomponeerd door:
    - Reichardt
    - Seckendorff
    - Friedrich Ludwig Seidel (1818)
    - Al deze zettingen zijn slecht door het publiek ontvangen.
    - Richard. Strauss heeft het plan gehad Lila te componeren en hier
      schetsen voor gemaakt. Beïnvloed door de nwe tijd met
      wetenschappelijke psychologie.
- Jery und Bätely. Eerst gecomponeerd door:
    - Kayser
    - Seckendorff
    - Goethe was hier ontevreden over, daarom in Italie een poging tot
      omwerken.
    - Echter pas na die reis tot stand gekomen, de oorspronkelijk
      geversifieerde stukken worden nu vervangen door prosa-dialoog,
      waarschijnlijk als concessie aan de theaterpraktijk. Heeft
      waarschijnlijk ook het succes gunstig beïnvloed:
    - Muziek van Reichardt gespeeld in Berlijn en Weimar
    - Muziek van Peter von Winter 1790 in Wenen,
    - 1810 nog een keer in Wenen met muziek van C. Kreutzer,
    - 1824 in Dresden met muziek van Justus Amadeus Lecerf
    - 1830 in Parijs, ook met muziek van Lecerf.
    - Adolph Bernhard Marx heeft het werk in gericht als große Oper,
      dit was een Fehlschlag.
- Die Fischerin:
    - Hiervoor gebruikte Goethe volksliederen uit Herder's
      Volksliederensammlung (1778/1799), en Herders Übertragung van de
      Deense ballade "Erlkönigs Tochter".
        - Goethes bewerking van deze ballade is zeer vaak gecomponeerd,
          o.a. door Schubert, Friedrich Silcher, Louis Spohr, Carl
          Loewe, Giacomo Meyerbeer, Carl. Friedrich Zelter.
- Scherz, List und Rache, Goethes kleine opera buffa, is mislukt.
    - Kayser kreeg de muziek niet af; Mozart's "Entführung" heeft
      Goethe en Kayser ontmoedigd.
    - Von Winters muziek is weinig gespeeld
    - Evenals die van ETA Hoffmann, die het 1801/02 componeerde ( z GL
      IX, p.161. vlgs Safranski is het in 1801 meerderheid keren in
      Posen (Polen) gespeeld door de troep van Döbbelin. Echter
      Hoffmann heeft het werk ernstig ingekort ( tot 1/3). Jean Paul
      heeft het werk bij Goethe onder de aandachtwillen brengen, zonder
      succes.
    -  Vlgs Koch "vielleicht einmal gespeeld worden"; in de toonzetting
      door Johann Christoph Kienlen, in 1805 in Augsburg.
- Zauberflöte deel II.
    - Mozarts Zauberflöte is sinds 1794 in Weimar gespeeld, in een
      bewerking door Goethes zwager Vulpius. "Sehr unvorteilhaft".
    - Theatrale effecten van Schikaneder, het succes bij het publiek en
      de vrijmetselaarsachtergrond hebben Goethe geïnspireerd een
      vervolg te maken.
    - Onderhandelingen met P. Wranitzky, die Goethe had gewild voor de
      compositie, zijn mislukt.
    - Het vervolg is daarmee een fragment gebleven. Wel heeft Goethe
      talrijke motieven verwerkt in andere werken:
        - Sarastro's Orden => Gesellschaft vom Turm
        - Verwandtschaft der Wechselreden der Wächter mit den Reden des
          Alten mit den Köningen in dem 1795 entstandenen "Märchen"
        - Genius in Zauberflöte II komt overeen met Euphorion in Faust
          II.
        - Ook in andere opzichten lijkt Goethes Zauberflöte een
          voorstudie voor Faust II te zijn.
        - Vooral het "Vorspiel auf dem Theater" is oorspronkelijk
          gedacht als een Vorspiel zur zweiten Zauberflöte. (Vlgs Oskar
          Seidlin, von Goethe zu Thomas Mann, 1963, pg. 38-55.