09 - Das Singspiel der Romantik

- Goethes Singspiellibretti in één hoofdstuk, ook al zijn de
  componisten die ze getoonzet hebben zeer verschillend.
- Jeugd:
    - Goethe's jeugd in Frankfurt => kennismaking met de opera buffa en
      opéra comique door de troep van Theobald Marchand.
    - Eerste libretto: La Sposa rapita; 1766 ( niet bewaard).
      Waarschijnlijk ook onvoltooid.
    - Tijdens studie in Leipzig heeft Goethe de voorstellingen van
      Koch's theatertroep bezocht; ook heeft hij Weiße en Hiller
      persoonlijkheid leren kennen.
    - Zijn bezoeken aan het huis van Breitkopf heeft hem veel geleerd
      over de opvattingen mbt het Singspiel in die tijd.
- Werkoverzicht:
    - Nach dem Muster zeitgenössischer Operetten gestalteten
      Schauspielen mit Gesang
        - Erwin und Elmire
        - Claudine von Villa Bella
    - Singspiele für das Weimarer Liebhabertheater
        - Lila
        - Der Triumph der Empfindsamkeit (mit dem eingelegten Monodram
          "Proserpina")
        - Jery und Bätely
        - Die Fischerin
    - Ein nach dem Vorbild der opera buffa entworfene Singspiel
        - Scherz, List und Rache.
    - Ein von Mozarts "Hochzeit" beeinflußte Fragment:
        - Die ungleichen Hausgenossen
    - Neufassungen von "Elmire" und "Claudine" in Italien, in denen
      jeweils der Prosadialog für die rezitativische Komposition durch
      Verse ersetzt worden ist.
    - Opernfragmenten:
        - Circe
        - Der Fortsetzung der "Zauberflöte"
        - Skizzen zu der orientalischen Oper "Feradeddin und Kolaila".
    - De "Großkophta" was oorspronkelijk als Singspiel gepland, met de
      titel "Die Mystifizierten".
- Dit werk overspant een tijdsbestek van ruim 40 jaar, gaat voor een
  groot deel gelijk op met het werken aan Faust, waarvan Goethe een
  tijdlang gehoopt heeft dat het getoonzet zou worden
    - Wellicht door Beethoven, ontmoeting in Teplitz.
    - Gespr. met Eckermann 12 February. 1829: Mozart zou Faust in de
      stijl van "Don Giovanni" hebben moeten componeren.
    - En onder de "modernen" (zelfde gesprek) zou Meyerbeer in
      aanmerking komen.
- Samenwerking met de grote componisten van zijn tijd is er niet van
  gekomen.
    - Schubert's zetting van "Claudine" (1815) heeft Goethe niet gekend.
    - Goethe overvroeg Kayser nogal en wilde hetzelfde succes als
      Mozart met zijn Entführung .
    - Hij stuurde daarom Kayser naar Wenen om les te nemen bij Gluck.
    - Goethes enthousiasme voor de Choroper is de invloed van Johann
      Friedrich Reichardt, in Berlijn de Hofkapellmeister onder
      Friedrich II en Friedrich Wilhelm II; hij heeft verschillende
      Goethe-Vertonungen op zijn naam.
    - Goethes vriendschap met Reichardt is tot stand gekomen via Corona
      Schröter, een Weimarer toneelspeelster en amateur-componist.
        - Reichardt's vriendschap met Goethe liep een flinke deuk op
          toen hij openbaar met de Franse revolutie sympathiseerde. (Z.
          GL IX, p. 160)H
        - In 1802 kwam het weer goed, toen Goethe geïnteresseerd raakte
          in het werk vd Romantiker, en Reichardt, die een zwager van
          Tieck was, in Giebichenstein opzocht.
- Erwin und Elmire, eerste versie, was kort na elkaar gecomponeerd door
    - J. André, 1775. André was zijdefabrikant en Goethes vriend uit
      Offenbach.
        - Met deze muziek was het werk succesvol in Berlijn, München en
          Wenen.
    - Hertogin-moeder Anna Amalia, 1777.
- Erwin und Elmire, tweede versie (1788)
    - Hierin, in overeenstemming met het schema vd buffa, twee ipv één
      liefdesparen, en mildere Sturm und Drang, gecomponeerd door:
        - Kayser
        - Reichardt
- Claudine, gecomponeerd door:
    - André
    - Reichardt
    - Sigmund von Seckendorff, een in Weimar als amateur musicus
      werkzame kamerheer.
    - Traugott Maximilian Eberwein, eveneens een in Weimar als amateur
      musicus werkzame kamerheer.
    - Al deze werken hadden geen succes volle uitvoering .
    - Mogelijk heeft "Claudine" later werk, zoals Kreutzers "Nachtlager
      von Granada" enige invloed gehad door voorkomen van de
      "Räuberromantik" in Singspiel. (Vgl. Ernst Beutler)
    - In Dichtung und Wahrheit (1816) verklaart Goethe nog zijn afkeer
      van zgn Handwerksopern.
- Lila: "musiktherapeutische Moment", motivisch vervolg op Zauberflöte
  . Nl een psychische Kur. Gecomponeerd door:
    - Reichardt
    - Seckendorff
    - Friedrich Ludwig Seidel (1818)
    - Al deze zettingen zijn slecht door het publiek ontvangen.
    - Richard. Strauss heeft het plan gehad Lila te componeren en hier
      schetsen voor gemaakt. Beïnvloed door de nwe tijd met
      wetenschappelijke psychologie.
- Jery und Bätely. Eerst gecomponeerd door:
    - Kayser
    - Seckendorff
    - Goethe was hier ontevreden over, daarom in Italie een poging tot
      omwerken.
    - Echter pas na die reis tot stand gekomen, de oorspronkelijk
      geversifieerde stukken worden nu vervangen door prosa-dialoog,
      waarschijnlijk als concessie aan de theaterpraktijk. Heeft
      waarschijnlijk ook het succes gunstig beïnvloed:
    - Muziek van Reichardt gespeeld in Berlijn en Weimar
    - Muziek van Peter von Winter 1790 in Wenen,
    - 1810 nog een keer in Wenen met muziek van C. Kreutzer,
    - 1824 in Dresden met muziek van Justus Amadeus Lecerf
    - 1830 in Parijs, ook met muziek van Lecerf.
    - Adolph Bernhard Marx heeft het werk in gericht als große Oper,
      dit was een Fehlschlag.
- Die Fischerin:
    - Hiervoor gebruikte Goethe volksliederen uit Herder's
      Volksliederensammlung (1778/1799), en Herders Übertragung van de
      Deense ballade "Erlkönigs Tochter".
        - Goethes bewerking van deze ballade is zeer vaak gecomponeerd,
          o.a. door Schubert, Friedrich Silcher, Louis Spohr, Carl
          Loewe, Giacomo Meyerbeer, Carl. Friedrich Zelter.
- Scherz, List und Rache, Goethes kleine opera buffa, is mislukt.
    - Kayser kreeg de muziek niet af; Mozart's "Entführung" heeft
      Goethe en Kayser ontmoedigd.
    - Von Winters muziek is weinig gespeeld
    - Evenals die van ETA Hoffmann, die het 1801/02 componeerde ( z GL
      IX, p.161. vlgs Safranski is het in 1801 meerderheid keren in
      Posen (Polen) gespeeld door de troep van Döbbelin. Echter
      Hoffmann heeft het werk ernstig ingekort ( tot 1/3). Jean Paul
      heeft het werk bij Goethe onder de aandachtwillen brengen, zonder
      succes.
    -  Vlgs Koch "vielleicht einmal gespeeld worden"; in de toonzetting
      door Johann Christoph Kienlen, in 1805 in Augsburg.
- Zauberflöte deel II.
    - Mozarts Zauberflöte is sinds 1794 in Weimar gespeeld, in een
      bewerking door Goethes zwager Vulpius. "Sehr unvorteilhaft".
    - Theatrale effecten van Schikaneder, het succes bij het publiek en
      de vrijmetselaarsachtergrond hebben Goethe geïnspireerd een
      vervolg te maken.
    - Onderhandelingen met P. Wranitzky, die Goethe had gewild voor de
      compositie, zijn mislukt.
    - Het vervolg is daarmee een fragment gebleven. Wel heeft Goethe
      talrijke motieven verwerkt in andere werken:
        - Sarastro's Orden => Gesellschaft vom Turm
        - Verwandtschaft der Wechselreden der Wächter mit den Reden des
          Alten mit den Köningen in dem 1795 entstandenen "Märchen"
        - Genius in Zauberflöte II komt overeen met Euphorion in Faust
          II.
        - Ook in andere opzichten lijkt Goethes Zauberflöte een
          voorstudie voor Faust II te zijn.
        - Vooral het "Vorspiel auf dem Theater" is oorspronkelijk
          gedacht als een Vorspiel zur zweiten Zauberflöte. (Vlgs Oskar
          Seidlin, von Goethe zu Thomas Mann, 1963, pg. 38-55.