01 - Voraussetzungen

- I. Musik und Drama. Die Singspiele der englischen Komödianten
    - Verbinding muziek en drama is ouder dan alleen de opera.
        - Geestelijk drama middeleeuwen: Weihnachts-, Dreikönigs-,
          Oster- und Fronleichnamspielen.
        - Schweizer volksschauspielen.
        - Schulstücken des Humanismus
        - Höfische Intermedien und Ritterspielen.
            - Bijv. Begin 17e E aan het hof van de hessissche Landgraf
              Moritz in Kassel.
            - Deze verbinding komt voort uit de Schäferspielen, uit de
              Maskeraden des Karnevals, höfische Festspielen, Balletten
              und Aufzügen, in denen sich bald die italienische
              Renaissance-Monodie auswirkt.
    - De (veneziaanse) opera had zich ontwikkeld uit de florentijnse en
      romeinse aristocratenopera tot een amalgaam van instrumentaal
      begeleide aria en recitatief begeleid door generale bas. Deze
      vorm vindt ingang aan de hoven van Innsbruck en Wenen, waar
      eerder ook de italiaanse commedia dell'arte opmars had gemaakt.
        - Eerste trimester van de 17e E zijn italiaanse
          opera-uitvoeringen ook al in Salzburg te horen en zelfs aan
          het Brandenburgse hof van Johann Sigismund.
        - Tweede helft 17e E komen uit Frankrijk in steeds sterkere
          mate Choroper en Comédie-ballet, door samenwerking van
          Molière en Lully 'wesentlich gefördert' naar Duitsland.
    - Eerste pogingen het Italiaanse dramma per musica over te brengen
      naar Duitsland:
        - 1627: uitvoering van "Pastoral-tragikomödie von der Daphne",
          tekst door Martin Opitz vertaald en bewerkt naar Ottavio
          Rinuccini's "Daphne", muziek van Schütz, op Schloß
          Hartenfels, bij Torgau.
        - 1644: Nürnberg; Georg Philipp Harsdörffers "allegorisches
          Schäfergedicht" "Geistliches Waldgedicht Seelewig" met muziek
          van Sigmund Theophil Staden.
    - Behalve deze Italiaanse invloeden hebben ook de zgn Engelse
      Komedianten hun aandeel.
        - Aan het Brandeburgse hof zijn sinds minstens 1556 Engelse
          "Fiedler, Trompeter und Pfeifer" actief.
        - Sinds eind 16e E zijn Engelse toneeltroepen, die voordeel in
          Holland en Denemarken hadden gespeeld, in het gevolg van
          Engelse instrumentalisen naar Duitsland gekomen.
            - Deze Engelse Komedianten zijn de eerste beroepsacteurs in
              Duitsland.
            - Brengen eigen musici mee, die aan de hoven de eerste
              vaste hofkapel ontwikkelen.
            - Aanv geëngageerd in Braunschweig en Kassel.
            - Spreken en spelen aanvankelijk inn het Engels, alleen de
              Lustige Figur 'radebrecht schon in deutscher Sprache'.
              Later komen er steeds Meer Duitse vertalingen van Engelse
              stukken.
            - Engelse komedianten hebben vooral het dichtwerk van
              hertog Heinrich Julius von Braunschweig en Jakob Ayrers
              in Nürnberg beïnvloed.
        - In hun repertoire:
            - Shakespeare voorlopers als George Peele en Christopher
              Marlowe
            - Later ook Shakespeare zélf en Ben Johnson, weliswaar in
              verkorte en verhaspelde bewerkingen.
        - De belangrijkste persoon in hun stukken is de Clown. Deze
          figuur neemt bij iedere troep weer andere trekken aan, maar
          het meest wijd verbreid is de zgn "Pickelhering".
            - In het spel van Pickelhering komt het niet erg op de
              tekst aan, maar op "die derbe Aktion mit Prügelszenen,
              Obszönitäten und drastischer naturalistischer Gestik, die
              noch durch eine aufwendige Kostümierung unterstrichen
              wird.
        - Tot midden 17e E komen er steeds meer inheemse acteurs bij,
          zodat de Engelse groepen zich gaandeweg ontwikkelen tot
          "hochdeutsche Komödianten", zo genoemd vanwege de
          concurrentie met zowel Hollandse als Engelse groepen.
        - Het toneel/ de Bühne komt overeen met de verhoudingen bij
          Shakespeare: drie onderdelen.
            - Vorderbühne.
            - Durch einen Zwischenvorhang abgetrennte Hinterbühne.
            - Die Oberbühne, die vielfach für die Musik reserviert wird.
        - Die Komödianten spielten außer an den Höfen mit ihren
          Festsälen bald auch in den großen Städten zu den Messezeiten
          in Wirtshaus-, Rat- oder Ballhaussälen.
        - Getuigenissen van uitvoeringen in Keulen, Kiel, Lüneburg,
          Danzig, Elbing, Leipzig, Dresden, Ansbach, Nürnberg, Wenen,
          Graz.
        - Echter hfdszkl in Noord-Duitsland, 'da dort die englischen
          Komödianten und die ihnen nachfolgenden deutschen
          Wandertruppen zunächst keine Konkurrenz italienischer oder
          französischer Truppen haben.
        - Komedianten hebben uit Engeland de verbinding Drama en Muziek
          meegenomen, en de verspreiding daarvan is meer aan hun te
          danken dan aan de  italiaanse opera aan de hoven, omdat de de
          Engelsen/komedianten ook voor het grotere burgerlijke publiek
          in de steden zijn opgetreden.
        - Belangrijke plaats ingeruimd voor instrumentalisten;
          trompetten en trommels spelen oorlogs- en tweekampscenes vd
          zgn. "Haupt- und Staatsaktionen". Hoorns bij jachtscenes,
          speellieden in caféscenes, Ständchen werden op luit en viool
          begeleid.
        - Clowns en acrobaten bij tussen- en naspelen.
        - Knoopt aan bij de Engelse 'Gesangspossen', die 'Jigg' heten.
          Dit is ook een snelle dans.
        - Engelse componisten aan dtse hoven hebben bijgedragen aan de
          verspreiding van Engelse dansen in Duitsland.
            - Engelse Gesangspossen & dansen zijn in Duitsland en
              Holland nagevolgd. In Holland als "singhende Klucht".
        - Singspiel= ein volkstümliches musikdramatisches Stück.
            - De Engelse komedianten hebben de eerste Singspiele
              gegeven, niet de 18e E. operetta componisten.
            - Gesangspossen vd Engelse komedianten heetten in dtsl
              "Engelländisch Possenspiel", sinds Ayer ook "singendes
              Spiel" of "singendes Possenspiel".
            - 1599: eerste dtse druk "Engelländischen Roland", met
              Engelse dans.
            - De Engelse singspielen bestaan uit strophisch opgebouwde
              stukken, doorgaan a  4 of 5 strofen, genoodzaakt op
              bestaande melodieën.
                - Bijv: melodieën uit:
                    - Virginaalboek koningin Elisabeth 1620
                    - Philipp Hainhofers Lautenbuch 1603
                    - Nürnberger Lautenbuch 1613
                    - Liederbuch der Prinzessin Luise Charlotte 1632
            - Inhoud van deze Singspiele weerspiegelt Italiaanse
              Renaissance-novellistiek (zoals Chaucer's Canterbury
              Tales) en Schwanksammlungen, zoals Kirchhof's
              "Wendunmuth", die Ayer gebruikt heeft.
                - Motieven: overspelige vrouw, minnaars zijn monniken
                  of 'Scholaren'; kijvende vrouwen, verliefde oude
                  mannetjes waarmee de spot wordt gedreven.
                - Aan Pickelhering is alle schunnigheid toegestaan.
                  Versch Pickelhering - Arlecchino p. 4
    - De Duitse Wandertruppen 2e helft 17e E, hebben vrnl Franse
      stukken, hfdzkl van Molière, in hun repertoire (itt Engelse
      komedianten).
    - Deze komedies worden soms als Hauptaktion, soms als Nachspiel
      gegeven.
        - Vbden van Wandertruppen: Johann Ernst Hoffmann & Peter
          Schwartz; van 1659-1662 in vaste dienst hof van Innsbruck,
          aartshertog Ferdinand Karl. Hebben daar geleerd van
          Italiaanse Opera.
        - Of Michael Daniel Treu, in 70-er jrn aan hof van München,
          onder concurrentie van een Franse troep.
        - In toenemende mate wordt er geleend bij de große Oper.
            - Bijv. Joris Joliphus, de laatste grote Prinzipal van een
              Engelse groep, die 1648-1660 vrnl in Zuid-Duitsland had
              gespeeld, speelt graag Pastorellen, maar met invloeden
              van große Oper, bijv door vrouwelijke rollen ook door
              zangeressen te bezetten!
    - Eind 17e E verdringt de Arlecchino de Pickelhering, zoals in de
      troep van Andreas Elenson, een Wiener Prinzipal.
        - Elensons gezelschap werd sinds 1722 geleid door Karl Ludwig
          Hoffmann. Hij bewerkt contemporaine Italiaanse opera's
          parodistisch en is daarin een voorloper van Joseph Stranitzky.
        - In 1725 komt uit deze troep het gezelschap van Neuber voort,
          dat zich richt op de nwe Aufklärung.
        - Met Arlecchino zet de Italiaanse invloed, mede dankzij de
          Franse troepen, in tweede instantie door. Immers de
          Italiaanse comici zijn vanaf midden 16e E al in Wenen en
          Londen actief en dus eigenlijk ouder dan de Engelse
          komedianten.
        - Tegelijkertijd begint ook de zegetocht van de Italiaanse
          opera over de Duitse barokopera.
- II: Comedia dell'arte, Theâtre italien, Komödie.
    - Stegreifspiel niet beperkt tot commedia dell'arte; ook Haupt- und
      Staatsaktionen van Engelse komedianten hebben de rol van
      Pickelhering niet uitgeschreven.
    - Onderscheid is echter:
        - Masken
        - Paarsgewijs optreden, bijvoorbeeld Dienerpaar
          Arlecchino/Colombina.
            - Als in een stuk de bedienden als paar optreden, onder
              welke naam ook, is bij na altijd een onweerlegbare
              aanwezig voor invloed van commedia.
    - Die Welt der commedia-Masken und ihre verschiedenen lokalen
      Ursprungen.
        - Arlecchino: verkuppelt das junge Herrschaftspaar mit seiner
          Intrige
        - Columbia: parodiert ihre Herrin
        - Pantalone: schwächliche, gleichwohl heiratslustige Kaufmann
          aus Venedig.
        - Dottore: der weltfremde Rechtsgelehrte aus Bologna.
        - Capitano: der bramarbasierende miles gloriosus.
        - Agieren ohne aufgezeichnete Text.
        - Akrobatik,
        - Rhetorische Volten
    - Lazzi.
        - Nur scheinbar improvisiert, entspringen der schematisierten
          Routine eines eingeübten Ensembles.
        - Im Rahmen der Begrenzung, die der jeweiligen Maskentyp setzt,
          bleibt dem Schauspieler eine große Möglichkeit zu freier
          Aktion.
            - Die in ihrer Bewegtheit absticht gegen die starre Prunk
              des Tableaus der barocken Ausstattungsoper.
    - Tijdlijn: Italiaanse comici spelen va 16eE in Frankrijk.
        - Nwe troepen komen in de 17eE, wo de "Ancienne troupe de la
          comédie italienne" 1653-1697 in Parijs.
        - Va 1682 begint deze groep in de commedia-Canevas
          uitgeschreven Franse scenes in te voegen.
        - Hierna verbinden Franse elementen en de commedia zich in de
          Comédie italienne; de Masken raken vermengd, bijv Arlecchino
          vermengd zich met de eigene den van de locale Herlekin tot
          een nwe Arlequin.
            - Capitano verschuift naar Scaramouche.
            - Als nwe Franse vinding komt Pierrot er bij.
        - Nu niet meer alleen "spontane Wortkomik", maar in toenemende
          mate Maschinenzauber der Oper op de Bühne.
        - Ook steeds vaker Liedeinlagen, => vaudeville-Operette.
        - Teksten vaak satirisch op de tijdgeest en parodieën op de
          große Oper en uitvoeringen van Franse groepen in "Théâtre de
          la Comédie française", waar Molière voor schrijft.
        - Tussen 1697-1716 is de Comédie italienne in Frankrijk
          verboden, vanwege de concurrentie.
            - Het verbod mislukt; de Comédie italienne gaat zich
              richten op de voorsteden St. Germain en St. Laurent in
              het zgn 'Théâtre de la Foire', op de jaarmarkten. Dit
              bloeit op en brengt onder grote bijval van het publiek de
              Vaudeville en de Opéra Comique voort.
            - Het verbod op Aufführungen mit Gesang en
              Sprechaufführungen außer den monologischen wordt omzeild
              door de 'Pièces de la muette'.
                - Toneelspelers handelen pantomimisch.
                - Alleen Arlequin monologiseert.
                - Alles wat aan dialoog en zang moet worden gedaan
                  wordt door op het toneel uitgerolde "Spruchbänder",
                  waarop de tekst een staan weergegeven, die door onder
                  het publiek verdeeld toneelspelers en al snel ook
                  door het publiek zélf worden meegezongen.
            - Bel. librettist is Alain-René Lesage, die voor de troepen
              van Théâtre de la Foire veel schreef.
        - Reeds 1708 moest de Académie Royale de musique toestemming
          geven voor Gesangsstücken.
        - Naast prosa- komedies met Vaudeville- Einlagen kwamen nu ook
          volledig uit Vaudevilles bestaande stukken op, die "opéra
          comiques" werden genoemd.
            - Hierin spelen Arlequin, Mezzetin en Pierrot, met hun
              vrouwelijke partners Colombine, Marinette en Olivette hun
              tot op zekere hoogte geïmproviseerde intriges.
            - Bezetting werd uitgebreid met artsen, handwerkers en
              boeren.
        - Vroege opéras comiques van Lesage of Alexis Piron, hebben af
          en toe scherpe kritiek op de adel en bevatten 'eine Fülle
          derber Zynismen und Obszönitäten'.
        - Echter bij beiden ook een ontwikkeling/verschuiving .
        - Deze ontwikkeling  wordt afgesloten met de komische opera's
          van Charles-Simon Favart, waarop de empfindsame Komödien van
          Pierre Carlet  de Chamblain de Marivaux hun invloed doen
          gelden.
            - Olv Favart en zijn als librettiste succesvolle vrouw
              Marie-Justine neemt de opéra comique een hoge vlucht tot
              Favart's "La chercheuse d'esprit" 1741.
        - Een verbod in 1745 onderbreekt de ontwikkeling voor enige
          jaren.
        - 1752: Jean Monnet heropent de Opéra-Comique in St. Laurent in
          een schitterende theaterzaal.
        - 1758: Favart neemt de positie van Monnet over en breidt het
          repertoire uit met
            - Die Feen- und Zauberstoffe der Komödien von Marivaux
            - Invloeden van comédie larmoyante
            - En krijgt medewerking van Michel Sedaine.
                - Sedaines stukken zijn de 'unmittelbare' voorbeelden
                  voor Weißes Duitse Singspieldichtungen
        - De Opéra-Comique blijft tot 1762 zelfstandig en wordt dan met
          de Comédie italienne samengevoegd tot "Théâtre italien", waar
          ook Marivaux zich al snel op richt.
            - De opéra Comique moest het opnemen tegen de Opéra, de
              Comédie française en de Comédie italienne.
                - Na de dood van Lodewijk XIV waren de Italianen in
                  1716 olv Luigi Riccoboni weer naar Parijs
                  teruggekeerd.
    - Dtse Komödiendichter 1e helft 18e E gebruikten als bron voor hun
      eigen werk
        - "Le Théâtre italien" van Evaristo Gherardi, 1694
        - "Le Théâtre de la Foire ou l'Opéra comique", 1727-37.
    - Bijv: bij Picander (Christian Friedrich Henrici) en Johann Ulrich
      König (oorspr. met Gottsched bevriend) blijven de Prügelszenen en
      Lazzi uit de Harlekinade bestaan, wat niet verbaast gezien het
      succes van Italiaanse toneelgezelschappen in de 20- en 30er jaren
      in Leipzig en Dresden.
    - Ondanks theoretische afkeer van Harlekin-Welt kunnen ook
      Gottsched zelf en zijn vrouw bij hun vertalingen en bewerkingen
      niet om de bovengenoemde verzamelingen heen, laat staan de andere
      dichters van de sächsischen Typenkomödie, die Gedanken der Reform
      aufgreifen.
    - De Lustspiele van de Deen Ludwig Holberg volgen ook
      Italiaans-Franse voorbeelden.
        - De komedies van Holberg werden door Gottsched wél
          geaccepteerd, een merkwaardigheid waarop door verschillende
          onderzoekers is gewezen, het laatst door Horst Steinmetz,
          (Die Komödie der Aufklärung, 1971).
        - Waarschijnlijk komt dit door Holber's 'konsequenter Benutzung
          des Intrigenschemas als Movens der Handlung'. Nl. een eis van
          de Literaturreform was een 'strenge Handlungsführung', itt.
          Christian Reuters 'locker gefügten Szenenfolgen'.
        - Overigens had vóór Gottsched ook Christian Weise reeds
          gestreefd naar een strenge compositiewedstrijd in de
          burgerlijke handelingen van zijn schoolkomedies, maar dit
          vond geen genade in Gottscheds ogen door Weises poging de
          Harlekin-Figur sterker aan de handeling te binden.
    - De reform van Gottsched heeft de vroege Singspiele van Weiße en
      zijn volgelingen beïnvloed
        - Itt de Wiener Komödie, die sinds Kurz-Bernardon sterk
          tendeert naar het Singspiel, zijn bij Weiße's
          singspiellibretti de commedia-figuren verdwenen en niet
          slechts de Harlekijn.
            - Nl geen parodiërend Dienerpaar.
            - De handeling speelt in een gestileerd landelijk milieu.
            - Geen standen meer, hoewel bijvoorbeeld in "Der Jagd" de
              koning verkleed verschijnt.
            - De eis van doorgaande handeling wordt wel in het
              Singspiel vervult. De ingelaste liederen onderbreken de
              handeling niet, maar "retardieren sie nur".
            - Geen laster, meer Empfindsamkeit, zoals bijv. Gellert ook
              in een Operette geprobeerd heeft.
            - Criteria van waarschijnlijkheid worden slechts ten dele
              vervuld; stillering van landleven als herdersidylle.
                - Gottsched verwijt dat het onderwerp alleen
                  verliefdheid is
                - Maar ook "die Unreinheit der Gattung". Zie hiervoor
                  "Singespiel oder Opern, auch Operette" Zedler,, bd
                  37. 1743; in de geest van Gottsched
                    - De vorm vd Operette was nog niet volledig
                      ontwikkeld.
                    - Het begrip "Singspiel" is eind 17e E nog een
                      opera, waarvan het tekstboek in het Duits is.
        - Singspiel bleef succesvol, ondanks kritiek van Gottsched.
        - Harlekin is minder belangrijk in het Singspiel, want de
          operetten van Weiße, Lessing, Johann Krüger en Justus Moser
          staat ver af van de commedia.
        - 3 Harlekin- Apologien, behandeld door W. Hinck. (Biblio).
          Mösers "Harlequin, oder Vertheidigung des Groteske-Komischen"
          1761/1777 is ook een apologie van de Oper überhaupt en heeft
          zijN uitwerking gehad. Nl de commedia-elementen van de
          komische Oper concurreerden met het Operettegenre zoals dat
          van Weiße uit is ontstaan.
        - De Wiener Komödie heeft een eigen ontwikkeling gehad en is
          nauw verbonden met het Oostenrijkse Singspiel. Wordt apart
          behandeld.
- III. Oper.
    - Aanv. Opera in Florence, 16e E wilde griekse tragedie vernieuwen.
        - Nwe muz Stijl van de monodie in stile recitativo verbindt met
          teksten van pastorales en pronkeffecten van de Intermedien
          van renaissance drama.
        - Generalbaß muziek ondergeschikt aan tekst.
        - Koren zorgen voor de geleding van het werk.
        - Reeds bij de Romeinse opera krijgen aria's en ensembles meer
          ruimte, tekst wordt minder belangrijk.
        - Venetiaanse opera voltrekt midden 17e E de ontwikkeling naar
          de keuze voor dramatische stof uit de Spaanse literatuur.
            - Handeling wordt voort gedreven door de recitatieven, het
              orkest begeleidt de drie-, snel vijfdelige Da Capo-aria,
              die middelpunt van de opera wordt en zich niet meer om de
              tekst bekommert.
        - Franse opera 17e E sluit aan bij ballet de cour en
          herderspoëzie.
            - Opvallend is het metrum van de verzen in recitatieven en
              airs; belangrijke voorwaarde dat de Franse opera bij
              Lully met comédie-ballet en tragédie-lyrique aansluiting
              vindt bij de drama's van Molière en Corneille.
        - Na de dertigjarige oorlog komt de ballet de cour ( met het
          accent op de dans) naar Duitsland waar zij als Singballett
          aan de hoven nagedaan wordt.
        - Te zelfder tijd komen ook Italiaanse musici naar Duitse
          hoven, waar zij de Venetiaanse opera meenemen.
        - Pogingen een Duitse opera te stichten, zwalkten heen en weer
          tussen het Franse en het Italiaanse voorbeeld, wat goed te
          horen is aan de werken van Reinhard Keiser voor de Hamburgse
          opera te horen is: koren naar Frans, solo-zang naar Italiaans
          voorbeeld.
        - Libretto-problematiek ondanks esthetische opstellen van
          Erdmann Neumeister, Christian Friedrich Hunold en Bartold
          Feins niet opgelost.
        - Ca. 1725 is de Italiaanse opera overheersend, zoals te horen
          bij Händel en Hasse.
        - Opera seria: libretto reform van Apostolo Zeno liegt de tot
          dan toe obligate mythologische Prolog vallen; later bij
          Metastasio begin 18e E nog meer aan dramatische Stringenz.
            - Bastaardvormen, zoals de Pasticcio blijven populair.
            - Reform van Gluck, streven naar consequente
              muziekdramatische architectuur, zet zich pas eind 18e E
              door, ondanks bemoeienis van Klopstock, Herder, Goethe en
              vooral Wieland.
        - Naast opera seria ook tussenvormen als opera semiseria en o.
          giocoso, waarin de invloed van de sinds 1730 opkomende
          Napolitaanse opera buffa zich laat gelden.
            - Deze kan aanknopen bij de sinds 16e E bestaande
              Madrigalpossen en burlesque Gesangsintermezzi.
            - Neemt in Venetie de Masken van de commedia in zich op.
            - Werkt in het Wenen van Kurz-Bernardon door. (Vgl p. 67)
            - Echter ook een nieuwe plus aan de Franse opéra comique;
              hier uit ontstaat nu de comédie mêlée d'ariettes, met de
              strijd tussen de Buffonisten en antibuffonisten met J.J.
              Rousseaus "Le Devin du Village". Uit 1752 en de werken
              van A.E.M. Grétry,, die de sentimenteel-burgerlijke opéra
              comique werd.
            - Vanaf hier orienteert zich het middelduitse Singspiel in
              twee opzichten:
                - Opéra comique itt opera buffa houdt gesproken dialoog
                  en blijft, door afkomst vd vaudeville, altijd met
                  kleine liedhafte Formen bemüht.
                - De engelse ballad opera, op zichzelf weer beïnvloed
                  door de Franse vaudeville-Operette. Vindt eenvoudig
                  in Engeland ingang, omdat ze ca 1700 al weerzin
                  hebben tegen de Italiaanse opera en de parodistische
                  vormen (Gay/ Pepusch)  populairder zijn.
                    - Dit komt oa omdat de operatraditie in Engeland de
                      Masque niet heeft kunnen verdringen en de opera
                      daarom iedere keer een soort Schauspielmusik
                      geworden is, wat ook de populariteit van het
                      leegplunderen van bestaande opera muziek tot een
                      pasticcio verklaart.