03 - Die Operette von Hiller und Weiße und ihren Nachfolgern

- Jonathan Swift maakte bezwaar tegen opera seria, daarom brengen 1728
  John Gay (tekstdichter Händels "Acis und Galathea") en Johann
  Christoph Pepusch "The Beggar's Opera" op de Bühne.
    - Het succes (36 x in 8 weken gespeeld) leidt tot de ballad-opera.
        - Gebruikt Engelse en Schotse Balleds, naast dansen en marsen.
    - Navolgers: hetzelfde jaar "The devil to pay or the wives
      metamorphos'd" van Charles Coffey & J. Mottley; naar een
      toneelstuk van Th. Jevon.
        - De tekst van deze Gesangsposse wordt door
          Shakespeare-vertaler en Pruisisch gezand Caspar Wilhelm von
          Borck in het Duits vertaald;
        - Olv Johann Friedrich Schönemann 1743 voor het eerst in
          Berlijn UA, waarschijnlijk met oorspr Engelse melodieën,
          gearrangeerd door Seedo.
        - Zeer succesvol, want frist het afgespeelde repertoire Haupt-
          und Staatsaktionen, Schäferspielen en Intermezzi op.
        - Herhalingen in Hamburg en Leipzig, tot afscheid Schönemann
          1750 van het publiek.
        - Druk tegengehouden, om concurrentie te hinderen.
        - 1752: dezelfde posse uitgevoerd door Gottfried Heinrich Koch
          in Leipzig, onder de titel "Der Teufel ist Los oder die
          verwandelten Weiber". Tekst opnieuw vertaald door Christian
          Felix Weiße (jeugdvriend van Lessing en schrijver vd "Der
          Kinderfreund"), muziek door J.C. Standfuß, violist en
          correpetitor in de troep van Koch, opnieuw eingerichtet.
            - Libretto verloren, wel de muziek van Arien und Gesänge.
            - Standfuß' muziek getuigt van muzikale humor, volgt de
              eenvoudige toon van de Engelse ballads en het ritme vd
              dansen.
            - Echter hier en daar nadert hij de aria-vorm vd Italiaanse
              opera.
            - Ook bij Hiller gaat dit zo=> de eerste operettes in het
              middel- en noordduitse gebied zijn stilistisch geen
              eenheid.
        - Al snel verwijderen de operettes zich van de oorspronkelijke
          parodie-vorm; in 1759 voert Koch in Lübeck "The merry cobler"
          van Coffey uit; een vervolg op de verwandelten Weiber,
          eveneens in een bewerking door Weiße en Standfuß.
    - Deze nieuwe operettes vallen beter in de smaak bij het publiek
      dan de stukken die meer op opera lijken, hoewel met lichte
      inhoud, als bijv Telemann's "Ungleiche Heirat" ( een meer de
      Napolitaanse opera buffa achtig werk).
        - Het motief van dit werk was ook geliefd en het werk heeft
          zich tot in de 50-er jaren in de troep van Koch staande
          gehouden.
- Rond de Jahrhundertmitte (1750) vindt een "Verschmelzung der
  Einflüsse von opéra comique und opera buffa" plaats, waarbij Weiße
  probeert na 1760 aansluit; dit heeft het Duitse Singspiel de weg
  bereid.
    - Gottsched en zijn aanhangers lieten zich door deze ontwikkeling
      voeden in hun strijd tegen het Singspiel.
    - 1751: Koch voert in Leipzig tussen de akten van Gottsched's
      "Cato" also Intermezzo Perholesi's "La serva padrona" uit.
    - Invloed opéra comique vóór Weiße: Gellert's Operette "Das
      Orakel", een Zaubersingspiel, naar tekst van Germain François
      Poullain de Saint-Foix, met muziek van Nicolas Racot de Grandval
      was reeds in de 40-er jaren met succes uitgevoerd, heeft Hiller
      aangemoedigd tot een van zijn eerste composities; "Der sich wider
      seinen Willen taub und stumm stellende Liebhaber", reeds in 1755
      in en bewerking van Kurz-Bernardon met succes uitgevoerd. Helaas
      verloren.
    - Het publiek werd langzaamaan voorbereid op smaak voor de lichtere
      muzikale Possen.
        - Deze functie hebben waarschijnlijk ook Bach's Bauern- en
          Kaffee-Kantaten en "Frühling" (1749) van Sperontes (Johann
          Sigismund Scholzes) vervult.
    - Daarbij invloeden van de in Hamburg in de 40er jaren naar de
      componist Francesco Berni genoemde 'opera bernesca', die een ook
      in Wenen geliefde vorm van de opera buffa voorstelt.
    - De beslissende stap naar het Singspiel (in midden- en
      noordduitsland) werd gezet door de samenwerking Weiße en Hiller.
        - Weiße is 1759/1760 in Parijs; leert daar de chansons vd opéra
          comique van Favart kennen.
        - Hij bewerkt 1766 nog één keer "Die verwandelten Weiber" voor
          Koch, breidt het aantal gezangen uit van 18 naar 37.
        - De muziek voor deze uitvoering wordt gecomponeerd door
          Hiller, die in Weißes chanson-teksten een ideale basis ziet
          voor zijn idee van "einfache Gesellschaftslieder".
        - Deze toegankelijke melodieën worden al snel door het publiek
          na- en meegezongen en Hiller heeft met zijn streven naar
          eenvoud en natuurlijkheid een verbinding gelegd met de
          Berlijnse Liederschule, waaruit veel singspielcomponisten
          voortgekomen zijn.
            - Bijv. Op de tekst vd neubearbeitung van "Die verwandelten
              Weiber" is ook van invloed geweest de bewerking van Jean
              Sedaine van een Franse vertaling van "The Devil to Pay"
              en het aantal gezangen uitgebreid; zodat gesteld kan
              worden dat Weißes libretto van 1766 eigenlijk meer een
              bewerking van Sedaines "Le diable à quatre" dan van
              Coffeys werk genoemd kan worden.
            - Bij Hillers muziek is, meer dan bij Standfuß, de buffa
              merkbaar, bijv.
                - 1) parlandi vd bas bij snelle tempi
                - 2) elegisch tweede deel vd sinfonia
                - 3) gebruik van twee contrasterende thema's in het
                  eerste deel vd sinfonia
                - 4) voorkeur voor coloraturen bij empfindsame Stellen;
                  hang naar de grote Opera.
            - Veel melodieën van Standfuß heeft Hiller in zijn
              bewerking behouden.
    - Zelfstandiger is Hillers 1766 UA Operette "Lisuart und Dariolette
      oder Die Frage und die Antwort".
        - Tekst Daniel Schiebeler, naar Voltaires "Ce qui plait aux
          dames" (een variatie op het thema vd Frau von Bath v Chaucer
          en Dryden).
        - Schiebelers tekst was oorspr. een Nachspiel voor de troep van
          Ackermann, 1766 voor de eerste keer als singspiellibretto in
          twee akten omgewerkt voor Hiller, en 1767 uitgebreid naar
          drie akten en een eigen Nachspiel "Die Muse". De
          gecompliceerde ontstaansgeschiedenis wordt uitgelegd in
          Hamburgische Unterhaltungen.
        - Schiebeler noemt zijn libretto een "romantische Oper",
          vanwege de avontuurlijke gebeurtenissen zoals in een roman.
        - Hillers muziek neigt in dit stuk nog meer naar de Italiaanse
          opera; tegen Weißes bezwaren in heeft hij Italiaanse
          bravouraria's gebruikt en Schiebeler zélf heeft bij de
          uitbreiding naar drie akten met het idee gespeeld de
          gesproken dialoog door recitatieven te vervangen.
    - In de daarop volgende Singspiele keert Hiller weer terug naar de
      eenvoudige liedvorm.
        - Bijv. "Lottchen am Hofe", 1767, waarvoor Weiße Favart's
          "Ninette à la cour" zeer getrouw heeft vertaald; eigenlijk
          zijn alleen de namen in het Duits vertaald.
            - Bijzonderheid: eerste dtse singspiel waarbij de uit de
              opera comique reeds lang bekende tegenstelling van de
              verdorvenheid vh hof en stad tegenover de gestileerde
              onschuld vd landlieden verwekt wordt.
            - Astolph, een Edelman, probeert Lottchen te verleiden,
              maar zij weet hem met een list weer bij zijn bruid terug
              te brengen. Thema verwant aan Mozarts Figaro en Don
              Giovanni.
            - Hiller kort de aria's in, breidt de gezangen uit met
              ritornelli, zodat alle Musikeinlagen ongeveer dezelfde
              omvang hebben.
            - Bovendien probeert hij de personages muzikaal te
              karakteriseren.
                - Daarbij twee tendensen: Astolphe overeenkomstig zijn
                  stand seria-aria's, maar deze aria's ook voor alle
                  leidenschaftliche Stellen, onafhankelijk vd persoon.
                  Lottchens pastorale arietten zijn het meest geslaagd.
        - Die Liebe auf dem Lande, 1768.
            - Opnieuw tegenstelling land en hof.
            - Vorlagen: M.J. Favart's "Annette et Lubin" en Louis
              Anseaumes "La Clochette", die Weiße heeft samengevoegd.
            - Bovendien werkt op dit stuk, dat door afwisselend van
              liederen en terzetten blijft boeien, ook J.J. Rousseaus
              "Le devin du village" door.
                - Intermezzo, 1752 UA Fontainebleau, 1753 geparodieerd
                  door Favart's "Les amours de Bastien et Bastienne".
                  Dit werk is in 1768 (zelfde jaar als "Die Liebe auf
                  dem Lande") door de 12jarige Mozart gecomp, op een
                  bewerking van Fr.W. Weiskern's vertaling uit 1764,
                  waarschijnlijk door Johann Andreas Schachtner.
        - Die Jagd, 1770 in Weimar UA.
            - Koch moest Leipzig 1768 verlaten en voerde de nieuwe
              singspiele in Weimar op.
            - Daardoor werd Weimar een van de belangrijkste plaatsen
              voor de Operette.
            - Goethe had de Hiller-Weiße operette al in Leipzig leren
              kennen en kon in Weimar bij de traditie aansluiten.
            - Het gedijen vd operette daar is om te danken aan Anna
              Amalia, aan wie "Die Jagd" opgedragen is.
            - Tekst naar een frans voorbeeld: "La partie de chasse de
              Henri IV" van Collé; geschreven voor de Comédie
              française. Het werd reeds in 1768 in het Duits vertaald.
            - Veelvoud van gebruikte vormen: Lieder, duetten,
              quartetten, ensembles.
            - Karakteristiek van de koning (die verkleed is): melodie
              verheft de koning weliswaar, maar geen coloraturen,
              sequenzen, intervalsprongen, waardoor het geloofwaardig
              is dat de landlieden hemniet herkennen.
            - Overeenstemming met Hasse: bijv in het afzien van de
              letterlijke herhaling in dacapo.
            - Opvallend is ook nog dat, itt andere singspiele van
              Hiller, Die Jagd behale een Sinfonia ook twee
              zwischenaktmusiken, een als "Gewittermusik" aangeduid
              intstrumentaal tussenspel eneen uitgebreid
              slotdivertimento bevat.
            - Die Jagd is in 1771 meerdere malen uitgevoerd, ook aan
              het hof. Lortzing heeft het 1830 bewerkt en 1850 in
              Berlijn opgevoerd.
        - Weiße had zich al niet zeer strak aan het franse voorbeeld
          gehouden bij "Die Jagd", maar bij zijn daaropvolgende teksten
          "Aerndtekranz" 1772 en "Die Jubelhochzeit" 1773 heeft hij
          helemaal geen franse voorbeelden meer.
            - Zeker bij de opvolgers van Weiße & Hiller gaat
              singspielproductie gepaard met chauvinistisch
              zelfbewustzijn.
                - Vgl bijv. Johann Wolfgang Schöpfel in zijn voorwoord
                  bij "Die Frühlingsnacht, eine Operette in einem Akte"
                  1773.
                - "Der Gallier stecke unwillig seine alte Satire ein",
                  slaat niet alleen op afkeer van de franse
                  voorbeelden, maar ook op afkeer vh "regelmatige"
                  satirische Lustspiel vd Aufklärunglgs Gottsched.
                - Tegenover de satyrische Typenkomödie (waarin "das
                  Laster lächerlich gemacht, entlarvt und gebessert
                  werden soll" staat (J.C. Krüger) het "rührende
                  Lustspiel" naar frans vb en het engelse sentiment en
                  vooral het thema vd verhinderte liefdespaar gebruikt,
                  daardoor een link me de burgerlijke Trauerspiele van
                  Iffland en Kotzebue.
                - Tegelijkertijd met Schöpfel ook J.F. Reichardt, die
                  in "Über die Deutsche comische Oper nebst einem
                  Anhange eines freundschaftlichen Briefes über die
                  musikalische Poesie" pleit voor meer gevoel, niet
                  slechts "gefällig" en "natürlich" maar ook "rührend".
                - Reichardt is in zijn oordeel over Hillers Singspiele
                  neutraal tot negatief.
                - Vgl ook Goethe-citaat brief aan Kayser 22/23-12-1785.
            - Soldatenwerbung: o.a. bij Schöpfel, maar ook andere
              singspieldichters. Gevolg vand e 7-jarige oorlog,die net
              achter hen lag. Thema: de deserteurs keren net op tijd
              huiswaarts om met hun meisje te kunnen trouwen voor ze,
              halfgedwongen door familie, half zelfongeduldig geworden,
              met een ander aan de haal gaan.
            - Laster = zonde, ondeugd. Komt later minder voor als thema
              bij singspiel, daarvoor in de plaats ( in de komedie bij
              Krüger) de zgn Tugendprobe.
            - Hinck (Das Deutsche Lustspiel) p. 311: Weiße als
              naiv-komisch, "Ideal der Sittenreinheit" ; "Die
              Singspielhandlungen [empfangen] ihre Spannung gerade aus
              der Bedrohung der Einfalt und Unschuld".
                - Omgekeerde interpretatie van Hinck vlgs Koch: In den
                  Singspiele wird die Realität des Bauernlebens, wie
                  sie uns etwa in den Gedichten und Kantaten von
                  Matthias Claudius, mit dem Reichardt befreundet
                  gewesen ist, entgegentritt, ins
                  Schäferlich-Idyllische verharmlost.
                - vgl hiervoor het citaat van Reichardt, p.51-2
                  Reichardt vergelijkt de Singspiele met "weichlicher
                  und kindlicher Nahrung" ; verlangt kennelijk meer
                  "Bildung".
                - Echter: het singspiel zelf neemt een loopje met de
                  eis door de schildering vh landleven"besserndwirken
                  zu sollen".
                - Uitdrukking vh burgerlijk zelfbewustzijnin het
                  singspiel laatzichgoed verbinden met het onschuldig
                  voordoen van maatschappelijke toestanden.Bij. Gottlob
                  Ephraim Heermanns komische Oper "Die Dorfdeputirten".
                    - Naar Goldoni's "Il feudatario".
                    - Zeer vaak gecomponeerd,o.a. Ernst Wilhelm Wolf
                      (in Weimar uitgevoerd); Johann Lukas Schubaur
                      1783 kurfürstlichen Theater München; Franz Teyber
                      1785 in Wenen, Kärtnertor.
                    - De burger lacht om de adel, kijkt neer op de boer
                      en blijft zelf gespaard voor satire.
                    - Het singspiel vervult hier zijn functie als "ein
                      soziales Sedativum".
                    - Vlgs Koch kan de functie van Gesänge in het
                      singspiel vd 18e eeuw en de ingevoegde Schlager
                      in moderne shows als constant worden beschouwd.
                    - Ondanks het harmlose karakter vh singspiel is er
                      natuurlijk ook wel plaats voor Sozialkritik und
                      heftiges Aufbegehren.
    - Reeds bij Hiller, maar zeker bij zijn opvolgers wordt het aandeel
      vd muziek in de Singspiele steeds groter.
        - Döbbelins orkest heeft begin 70er jaren 2V1, 1V2, 1Vcl, 2Fl
          en 1Ob, neemt 1775 de troep én hetorkest van Koch over en kan
          dan ook de Br bezetten.
        - De troep van Koch en Abel Seyler passen zich aan aan de
          nieuwe smaak en spelen vrijwel uitsluitend nog Singspiele.
        - Zij engageren vaste tekstdichters en Musikdirektoren, o.a. de
          componisten Anton Schweitzer en Johann André.
        - Singspiele nemen een grote plaats in in het repertoire, zoals
          het speelplan van Ackermann tot 1771 aantoont.
            - Ondanks kritiek op het singspiel van Schauspieldirektoren
              zoals Friedrich Ludwig Schröder (in Hamburg de opvolger
              van Ackermann) die zich meer het gewone regelmatige
              Toneelstuk bekommeren, of esthetisch gefundeerde kritiek,
              zoals Chr.Fr. D. Schubarts "Ideen zu einer Ästhetik der
              Tonkunst" (1806) heeftde verspreiding vh Singspiel niet
              kunnen indammen.
    - Selectie van tekstdichters en componisten die naar Hiller en
      Weiße gemaakt hebben:
        - Das Gärtnermädchen, 1769 in Weimar; muz: Ernst Wilhelm Wolf,
          t: Johann Karl August Musäus.
        - Die Apotheke, muz: E.W. Wolf (leerling van Hiller, leraar van
          Beethoven) t: Johann Jacob Engels
        - Walder, muz Benda; importeert het accompagnato-recitatief uit
          de opera seria in het singspiel.
        - Der Dorfjahrmarkt (1775), Julie und Romeo (1776), Der
          Holzhauer (1778):muz Benda, t: Gotter. Allemaal in Gotha UA.
        - Dorfgala, op tekst van Gotter, is 1772 door Schweitzer
          gecomponeerd.
        - Goethes Singspieldichtungen, vgl H. VIII. getoonzet in Weimar
          door Anna Amalia, Kammerherr Karl Siegmund von Seckendorff,
          Schauspielerin Corona Schrötergecomp. Buiten Weimar vooral
          door Johann André en Hiller-Schüler J.Fr. Reichardt.
        - Alchymist, muz: Joseph Schuster, t: august Gottlieb Meißner,
          uitgevoerd1778 in Dresden (Seylers Troep).
        - Overige dichters: Johann Joachim Eschenburg, Friedrich Justin
          Bertuch, Johann Georg Jacobi, Samuel Gottlieb Bürde.
        - Overige componisten: Franz Seydelmann, F.G. Fleischer, Johann
          Abraham Peter Schulz.
    - Monodrama: ontstaan ca 1770 door Rousseau's lyrische scene
      "Pygmalion".
        - Bij Rousseau is het monodrama een naast elkaar bestaan an
          declamatie en instrumentale delen.
        - Benda verbindt beide tot een Accompagnato-Szene.Vb "Ariadne
          auf Naxos"
        - Daarna volgen Seckendorff (Proserpina, naar Goethe),
          Reichardt, Neefe.
        - Monodrama = Melodrama.
        - Melodram = Versucheiner Lösung des Rezitativproblems. Nadert
          met zijn begeleide declamatie het toneelstuk.